Những năm gần đây, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động liên kết xuất bản và nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường sách, hoạt động xuất bản đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần lan tỏa tri thức và xây dựng văn hóa đọc trong xã hội. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn xuất hiện một số xuất bản phẩm có nội dung sai lệch, thiếu chuẩn xác, thậm chí vi phạm quy định của pháp luật, buộc cơ quan quản lý phải thu hồi hoặc đình chỉ phát hành. Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý, siết chặt quy trình biên tập - xuất bản, đồng thời nâng cao trách nhiệm của nhà xuất bản và đội ngũ biên tập viên trong việc bảo đảm chất lượng nội dung mỗi xuất bản phẩm trước khi đến tay bạn đọc.
"Liên kết" không đồng nghĩa với "khoán trắng"
Khác với nhiều loại hình thông tin khác có vòng đời ngắn, sách là sản phẩm lưu giữ lâu dài, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành nguồn tư liệu, nguồn tri thức và thậm chí là căn cứ để hình thành nhận thức xã hội. Chính vì vậy, một xuất bản phẩm không chỉ là hàng hóa mà còn là sản phẩm văn hoá đặc biệt, mang sứ mệnh truyền bá tri thức, bồi đắp nhân cách, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và những giá trị chân - thiện - mỹ.
Chính bởi ý nghĩa đặc biệt đó, mỗi sai sót trong hoạt động xuất bản đều không đơn thuần là lỗi nghiệp vụ. Một cuốn sách chứa thông tin sai lệch về lịch sử, cổ súy những quan điểm phản văn hóa có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với đời sống tinh thần của xã hội. Thời gian qua, cơ quan quản lý nhà nước đã xử lý nghiêm nhiều xuất bản phẩm vi phạm, từ đó khẳng định quyết tâm làm trong sạch môi trường xuất bản. Song thực tế cũng cho thấy, vẫn còn những cuốn sách chỉ được phát hiện sai phạm sau khi đã lưu hành trên thị trường, điều đó có nghĩa, "hàng rào" kiểm soát ở một số khâu vẫn chưa thật sự kín, còn tồn tại những khoảng trống cần sớm được khắc phục.
Một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều trong thời gian gần đây là hoạt động liên kết xuất bản. Không thể phủ nhận, chủ trương "xã hội hóa" hoạt động xuất bản đã tạo thêm nguồn lực lớn để phát triển, thị trường sách phong phú hơn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của bạn đọc. Tuy nhiên, "xã hội hóa" không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ vai trò của nhà xuất bản.
Thực tế nhiều năm qua cho thấy, ở một số trường hợp, đơn vị liên kết gần như thực hiện toàn bộ quá trình từ tìm kiếm bản thảo, biên tập, chế bản, thiết kế, truyền thông đến phát hành. Nhà xuất bản chỉ có vai trò mang tính thủ tục hành chính cấp quyết định xuất bản, phát hành mà thôi. Đây chính là "kẽ hở" khiến vai trò "gác cổng" của nhà xuất bản bị suy giảm. Tất nhiên, dù quy trình được thực hiện theo hình thức nào thì trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm chính trị đối với nội dung xuất bản phẩm vẫn thuộc về nhà xuất bản. Vì vậy, nếu coi liên kết xuất bản chỉ là sự phân chia lợi ích kinh tế mà buông lỏng trách nhiệm kiểm soát nội dung thì chính nhà xuất bản sẽ là đơn vị đầu tiên phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước xã hội. Bởi vậy, điều cần siết không phải là hoạt động liên kết, mà là trách nhiệm trong hoạt động liên kết.
Quy trình không được phép có "điểm mù"
Trao đổi với PV CAND, ông Nguyễn Thái Bình, Phó Giám đốc - Phó Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cho rằng, muốn bảo đảm chất lượng sách thì trước hết phải bảo đảm quy trình biên tập - xuất bản được thực hiện đầy đủ và nghiêm túc ở tất cả các khâu.
“Đối với quy trình biên tập, xuất bản của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, từ khi tiếp nhận bản thảo đến khi in xong và phát hành sách ra thị trường đều phải trải qua một chuỗi quy trình kiểm soát nhiều tầng. Sau bước thẩm định sơ bộ, bản thảo được biên tập viên biên tập, chỉnh sửa, trao đổi với tác giả, sau đó tiếp tục được lãnh đạo ban biên tập đọc duyệt, rồi chuyển sang bộ phận thư ký biên tập rà soát, tiếp đó, lãnh đạo phụ trách nội dung hoặc uỷ viên hội đồng biên tập đọc duyệt trước khi Giám đốc - Tổng Biên tập xem xét, quyết định duyệt in.
Điểm đáng chú ý là tất cả các lần biên tập, kiểm duyệt đều được lưu vết để các quy trình tiếp theo có thể kiểm tra, đối chiếu. Sau khi hoàn thành nội dung, bản thảo còn tiếp tục được đọc morat trước khi chuyển in và đọc sách mẫu trước khi gia công hoàn thiện.
Đó không phải là sự cầu kỳ hình thức, thủ tục rườm rà mà là cơ chế kiểm soát nhằm hạn chế tối đa sai sót. Mỗi vòng đọc, mỗi lần duyệt đều giống như một "lớp lọc" để phát hiện những lỗi mà khâu trước có thể chưa nhận ra". Ông Nguyễn Thái Bình chia sẻ.
Có một quan niệm chưa thật đầy đủ vẫn tồn tại trong hoạt động xuất bản, đó là coi công tác biên tập sách chỉ là người sửa lỗi chính tả hoặc trau chuốt câu chữ. Theo ông Nguyễn Thái Bình, đây là cách nhìn chưa đúng về bản chất nghề biên tập.
“Nghề xuất bản là nghề chọn chữ, không phải nghề sắp chữ, người làm xuất bản phải là người có tri thức, có kinh nghiệm thì mới làm được. Nội dung sách không chính xác thì những nhận thức sai lệch cũng sẽ tồn tại rất lâu trong xã hội", ông phân tích.
Điều đó cũng đồng nghĩa với việc biên tập viên không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh chính trị, khả năng phản biện và vốn hiểu biết sâu rộng để nhận diện những chi tiết sai lệch, những quan điểm thiếu căn cứ hoặc những biểu hiện xuyên tạc được cài cắm tinh vi trong bản thảo.
Đặc biệt đối với sách lịch sử, chính trị, văn hóa, hồi ký, chủ quyền quốc gia hay các loại sách phổ biến kiến thức, trách nhiệm của biên tập viên càng trở nên nặng nề hơn. Một thông tin thiếu kiểm chứng không chỉ ảnh hưởng đến một độc giả mà có thể còn tác động đến nhận thức của nhiều thế hệ. Bởi vậy, đối với những bản thảo nhạy cảm hoặc có ảnh hưởng xã hội lớn, việc phát huy vai trò của các hội đồng phản biện, chuyên gia, nhà khoa học là yêu cầu cần thiết nhằm tạo thêm một "tầng kiểm soát độc lập" trước khi xuất bản.
Không đánh đổi giá trị văn hóa lấy lợi nhuận
Áp lực của cơ chế thị trường, vấn đề tự chủ về kinh tế đang đặt các nhà xuất bản trước nhiều bài toán khó. Thị trường buộc phải có cạnh tranh, phải tính đến hiệu quả kinh tế, sách dễ đọc, dễ in, dễ bán thì phải được ưu tiên. Thế nhưng, cái khó là ở chỗ, sách không phải là hoạt động kinh doanh thuần túy, sách là sản phẩm văn hoá. Mỗi cuốn sách còn mang theo trách nhiệm chính trị, trách nhiệm xã hội và sứ mệnh truyền bá tri thức. Chính vì thế, làm sao để hài hoà giữa hiệu quả kinh tế và bảo vệ các giá trị văn hoá - tư tưởng là bài toán khó, đòi hỏi bản lĩnh, trách nhiệm và năng lực quản trị của các nhà xuất bản hiện nay.
Ông Nguyễn Thái Bình chia sẻ thêm: Bên cạnh việc cần thiết thực hiện đúng, đủ quy trình xuất bản theo quy định pháp luật thì trong thời gian tới, cần quan tâm nhiều hơn đến công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ biên tập viên cả về chuyên môn và lý luận chính trị. Mỗi biên tập viên phải không ngừng tự học, tự rèn luyện, trong khi các nhà xuất bản cần đầu tư nhiều hơn cho nguồn nhân lực để xây dựng đội ngũ biên tập viên đủ năng lực phát hiện và đấu tranh với những thông tin sai trái ngay từ khâu xử lý bản thảo.
Nhìn rộng hơn, việc bảo đảm chất lượng xuất bản phẩm không chỉ là trách nhiệm của từng nhà xuất bản hay cơ quan quản lý mà là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ thống làm sách, từ tác giả, đơn vị liên kết, biên tập viên đến cơ quan quản lý nhà nước. Một nền xuất bản phát triển không được đo bằng số lượng đầu sách phát hành mỗi năm mà phải được khẳng định bằng chất lượng, tính chính xác, giá trị tư tưởng và trách nhiệm xã hội của từng xuất bản phẩm. Đó không chỉ là yêu cầu đối với những người làm công tác xuất bản, mà còn là nguyên tắc để xây dựng một nền xuất bản lành mạnh trong kỷ nguyên số.
Chỉ khi mọi "kẽ hở" trong quy trình được bịt kín, vai trò "gác cổng" của nhà xuất bản được thực hiện đúng nghĩa và trách nhiệm nghề nghiệp được đặt lên trên mọi sức ép của thị trường, những xuất bản phẩm xấu độc mới thực sự không còn cơ hội len lỏi vào đời sống xã hội, góp phần giữ gìn nền tảng tư tưởng của Đảng, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và củng cố niềm tin của bạn đọc đối với sách.
Đối với hoạt động liên kết xuất bản có lẽ phải nói thêm rằng kẽ hở ở đây không chỉ là việc kiểm soát nội dung sách, một số nhà xuất bản đã vô tình tiếp tay cho đơn vị liên kết xuất bản vi phạm pháp luật về thuế và quyền tác giả, quyền liên quan. Cụ thể như việc sẵn sàng chấp nhận thu một khoản kinh phí rẻ mạt để cấp quyết định xuất bản với giá trị thu về không đủ chi phí biên tập theo hướng dẫn của Thông tư số 42/2020/TT-BTTTT ngày 31/12/2020 của Bộ Thông tin và Truyền thông về định mức kinh tế - kỹ thuật hoạt động xuất bản nên không đủ chi phí trả thù lao tiền công, tiền lương cho biên tập viên, do vậy đã bỏ qua nhiệm vụ biên tập sách; chấp nhận trao quyết định xuất bản cho đơn vị liên kết để đủ điều kiện in sách và không kiểm soát được số lượng in và đã có những đơn vị liên kết xuất bản in vô tội vạ trong 1 năm với 1 quyết định xuất bản, tạo kẽ hở cho đơn vị liên kết xuất bản trốn nghĩa vụ thuế và nghĩa vụ chi trả cho tác giả hay đơn vị giữ bản quyền tác giả.
Đã đến lúc cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản cần có những chế tài quy định rõ hơn về trách nhiệm của cơ quan xuất bản, cơ quan quản lý nhà xuất bản và phải có sự quản lý liên thông từ các ngành - lĩnh vực: xuất bản - in - thuế - thanh tra. Bên cạnh việc siết chặt thẩm định nội dung cũng cần xử lý nghiêm minh các hành vi in lậu, sao chép (photocopy) sách.
