Nguy cơ thiếu nước sinh hoạt, sản xuất bị ảnh hưởng
Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Trưởng phòng Quản lý vận hành và tưới tiêu, Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, nguồn nước ở ĐBSCL những năm gần đây biến động do nhiều yếu tố, gồm biến đổi khí hậu, nước biển dâng, hoạt động khai thác và điều tiết nước ở thượng nguồn sông Mekong, cùng những thay đổi nội tại trong vùng. Các yếu tố này làm biến động dòng chảy mùa kiệt, khiến xâm nhập mặn có thể xuất hiện sớm và vào sâu hơn từ các cửa sông.
Thực tế, các mùa khô 2015-2016, 2019-2020 và những năm 2023, 2024 đã ghi nhận tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn gay gắt. Trong một số mùa khô, xâm nhập mặn xuất hiện sớm hơn khoảng 1-1,5 tháng, kéo dài hơn trung bình nhiều năm. Ranh mặn 4g/l tại một số cửa sông Cửu Long có thời điểm vào sâu hơn khoảng 20km so với trung bình nhiều năm, làm thu hẹp thời gian lấy nước ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Nguy cơ thường cao hơn trong những năm chịu ảnh hưởng của El Niño.
Theo kịch bản dự báo hiện có, xâm nhập mặn mùa khô 2026-2027 có thể bắt đầu từ cuối tháng 12/2026, cao điểm từ tháng 1 đến tháng 4/2027. Mức độ xâm nhập mặn được dự báo cao hơn trung bình nhiều năm và mùa khô 2025-2026, tương đương mùa khô 2015-2016.
Cụ thể, ranh mặn 4g/l tại các cửa sông Cửu Long có thể vào sâu 50-70km, sâu hơn 7-13km so với trung bình nhiều năm. Tại các cửa sông Vàm Cỏ, ranh mặn có thể vào sâu 110-130km, sâu hơn 30-42km so với trung bình nhiều năm.
Nguy cơ hạn hán, thiếu nước có thể ảnh hưởng khoảng 85.800ha lúa Đông Xuân, gồm Tây Ninh 1.800ha, Đồng Tháp 20.000ha, Vĩnh Long 12.000ha, TP Cần Thơ 22.000ha và Cà Mau 30.000ha. Khoảng 120.000ha lúa - tôm tại các khu vực canh tác chủ yếu sử dụng nước mưa cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng, trong đó An Giang 80.000ha và Cà Mau 40.000ha. Đối với cây ăn quả, dự báo khoảng 45.000ha tại các vùng ven biển có nguy cơ chịu tác động.
Không chỉ đe dọa sản xuất nông nghiệp, xâm nhập mặn còn gây sức ép đối với việc cấp nước sinh hoạt nông thôn. Các địa phương cần có phương án bảo đảm nguồn nước ngọt, nhất là tại những khu vực ven biển, nơi nguồn nước dễ bị nhiễm mặn. Tại An Giang và Cà Mau, cần lưu ý thêm nguy cơ sụt lún, sạt lở ở những nơi kênh rạch cạn nước, bên cạnh tác động của điều kiện địa chất và các yếu tố khác.
Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn
Trước nguy cơ hạn, mặn, ông Nguyễn Mạnh Hùng thông tin, Cục Quản lý và Xây dựng công trình thuỷ lợi đã tham mưu ban hành các chỉ đạo, cung cấp thông tin khoanh vùng những khu vực có khả năng bị ảnh hưởng để địa phương xây dựng phương án ứng phó. Các bản tin dự báo hạn, mặn và bản đồ cảnh báo tiếp tục được cập nhật; khi tình hình thay đổi, phương án ứng phó cần được điều chỉnh kịp thời.
Theo ông Hùng, khó khăn hiện nay là nguồn nước biến động khó lường, nhu cầu sử dụng nước giữa các vùng khác nhau, trong khi nguồn vốn đầu tư còn hạn chế. Vì vậy, giai đoạn 2026-2035 cần tập trung đầu tư các công trình thiết yếu, nâng cao chất lượng dự báo, phối hợp vận hành và bố trí sản xuất phù hợp với nguồn nước.
Đặc biệt, do hệ thống sông, kênh rạch ở ĐBSCL liên thông mạnh, việc lấy nước và vận hành công trình thủy lợi tại một địa phương có thể ảnh hưởng trực tiếp đến các vùng lân cận. Vì vậy, cần thường xuyên chia sẻ dữ liệu về lượng mưa, mực nước, lưu lượng, độ mặn, dung tích trữ nước và tình trạng vận hành công trình; xây dựng kịch bản ứng phó theo từng cấp độ, xác định rõ khu vực nguy cơ thiếu nước, nguồn cấp thay thế và trách nhiệm của từng đơn vị.
Cùng với đó, các địa phương cần phối hợp đồng bộ trong vận hành cống, trạm bơm, tích trữ và phân phối nước; tránh tình trạng điều hành riêng lẻ, thiếu thống nhất. Sau khi sắp xếp địa giới hành chính, việc trao đổi thông tin và điều hành cấp nước phải được duy trì liên tục.
Trong thời gian trước mắt, người dân cần tuân thủ khuyến cáo của cơ quan chuyên môn, chủ động trữ nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất. Tùy điều kiện thực tế, các hộ gia đình, nhóm hộ có thể xây dựng ao, khu chứa nước, tận dụng kênh mương, vườn để tích trữ nước phù hợp; nước sinh hoạt cần được dự trữ trong các dụng cụ chứa bảo đảm vệ sinh như bồn, bình, lu. Việc theo dõi độ mặn trước khi lấy nước tưới cũng rất quan trọng nhằm hạn chế thiệt hại cho cây trồng.
Ông Hoàng Anh Tuấn, Phó Trưởng phòng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho rằng, nhiệm vụ cấp bách là tổ chức sản xuất phù hợp với khả năng bảo đảm nguồn nước của từng vùng, đồng thời nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn.
Các địa phương cần rà soát, khoanh vùng sản xuất theo mức độ rủi ro; điều chỉnh lịch thời vụ và cơ cấu cây trồng theo điều kiện từng tiểu vùng. Với lúa Đông Xuân, thời điểm xuống giống cần căn cứ dự báo nguồn nước và diễn biến xâm nhập mặn, ưu tiên né thời kỳ có nguy cơ thiếu nước nghiêm trọng.
Tại những vùng thường xuyên bị hạn, mặn, sản xuất lúa kém hiệu quả, cần xem xét chuyển đổi sang cây trồng cạn phù hợp hoặc mô hình kết hợp trồng trọt với nuôi trồng thủy sản như lúa - tôm, lúa - cá, trên cơ sở đáp ứng điều kiện đất đai, nguồn nước, kỹ thuật và thị trường. Việc chuyển đổi phải có kế hoạch, tuân thủ quy định về đất trồng lúa và gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm.
Bên cạnh đó, cần sử dụng giống cây trồng có khả năng thích ứng với hạn, mặn đã được kiểm chứng; ưu tiên giống ngắn ngày tại những nơi có nguy cơ thiếu nước cuối vụ. Người dân cần áp dụng biện pháp tưới tiết kiệm, quản lý dinh dưỡng hợp lý và chủ động tích trữ nước ngọt.
Đối với sản xuất lúa, cần tiếp tục triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu hécta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng ĐBSCL đến năm 2030; áp dụng quy trình canh tác tiết kiệm đầu vào, quản lý nước tưới và tưới ngập - khô xen kẽ tại những nơi có điều kiện phù hợp.
Dự báo đỉnh El Niño có thể rơi vào tháng 1-2/2027, trùng thời điểm mùa khô ở ĐBSCL diễn biến gay gắt. Do đó, việc chuẩn bị phương án từ sớm, kết nối dữ liệu dự báo, vận hành công trình đồng bộ và tổ chức sản xuất theo khả năng nguồn nước sẽ có ý nghĩa quyết định trong giảm thiểu thiệt hại, bảo đảm nước sinh hoạt và ổn định đời sống người dân.
