Sáng 27/10, Báo Nhân Dân tổ chức toạ đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá”, với sự tham gia của các chuyên gia và các tổ chức trong nước, quốc tế.
Phát biểu tại toạ đàm, ông Nguyễn Hoàng Nhật, Phó Trưởng Ban Nhân Dân điện tử, Báo Nhân dân cho biết, thực tiễn công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện nay đang đứng trước những thách thức mới vô cùng gay gắt. Đáng lo ngại nhất là sự xuất hiện và xâm nhập nhanh chóng của các sản phẩm thuốc lá mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Bằng những hình thức quảng bá, tiếp thị ngày càng tinh vi, đa dạng tại các điểm bán lẻ và đặc biệt là trên môi trường mạng xã hội, các sản phẩm này đang nhắm trực diện vào sự tò mò của trẻ em, học sinh, sinh viên.
Bên cạnh sự tấn công của thuốc lá mới, các biện pháp kiểm soát thuốc lá truyền thống sau một thời gian dài áp dụng cũng đã bộc lộ những điểm cần điều chỉnh.
Đơn cử như chính sách in cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá. Dù Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá quy định cần thay đổi định kỳ 2 năm một lần, nhưng bộ 6 hình ảnh cảnh báo từ năm 2013 đến nay vẫn chưa được làm mới, dẫn đến sự quen mắt, “chai lì” cảm xúc.
Diện tích cảnh báo trên vỏ bao của Việt Nam hiện vẫn ở nhóm thấp nhất khu vực ASEAN, trong khi nhiều nước trong khu vực đã nâng lên mức 75% đến 85%, thậm chí áp dụng bao bì tiêu chuẩn và in số tổng đài tư vấn cai nghiện trực tiếp lên bao thuốc.
Ngoài ra, vẫn còn 35,8% người không hút thuốc đang phải phơi nhiễm với khói thuốc thụ động ngay tại chính ngôi nhà của mình.
"Những con số và thực trạng nêu trên gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ tổn hại nghiêm trọng đến sức khỏe thể chất, tinh thần của thế hệ tương lai và chất lượng giống nòi. Thực tiễn đó đòi hỏi chúng ta phải hành động quyết liệt hơn, cấp bách hoàn thiện khung pháp lý và sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá trên cơ sở khoa học và kinh nghiệm quốc tế", ông Nguyễn Hoàng Nhật bày tỏ.
Chia sẻ tại toạ đàm, PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng đề xuất tăng diện tích cảnh báo trên bao bì sản phẩm lên ít nhất 85%, sử dụng hình ảnh lớn hơn, đổi mới các bộ cảnh báo theo định kỳ và in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì.
Theo PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, việc sử dụng các hình ảnh cảnh báo trong thời gian dài khiến người hút thuốc dần quen mắt, làm giảm hiệu quả truyền tải thông điệp. Kết quả khảo sát cho thấy, tỉ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% năm 2024.
Một vấn đề khác là cảnh báo sức khỏe bằng trên bao bì thuốc lá có thể bị tem thuốc lá che khuất. Vì vậy, bà Hương cho rằng cần quy định rõ trong Luật việc không để tem thuốc lá hoặc bất kỳ vật liệu nào che lấp cảnh báo sức khỏe trên bao bì.
Ngoài ra, cần nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn, bổ sung những hình ảnh cảnh báo phù hợp với văn hóa Việt Nam và thông điệp hướng tới người trẻ, phụ nữ mang thai, trẻ em chịu ảnh hưởng của khói thuốc thụ động.
Một thử nghiệm trên 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam, được công bố năm 2026 cho thấy cảnh báo chiếm 85% diện tích bao bì với hình ảnh được phóng to giúp nâng cao nhận thức về một số nguy cơ bệnh tật so với bộ cảnh báo hiện hành.
Bên cạnh những yêu cầu hoàn thiện pháp luật, TS Angela Pratt, Trưởng Đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam nhấn mạnh, các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới không an toàn và không có lợi cho sức khỏe.
Theo WHO, nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai và thai nhi. WHO đánh giá cao việc Việt Nam cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời khuyến nghị Luật sửa đổi cần thể hiện đầy đủ tinh thần của Nghị quyết số 173/2024/QH15, bao gồm cả việc kiểm soát các bộ phận, linh kiện của sản phẩm.
Theo Ths Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, hoạt động tiếp thị thuốc lá không chỉ xuất hiện dưới hình thức quảng cáo trực tiếp mà còn được lồng ghép trong nội dung về phong cách sống, người có ảnh hưởng, các chương trình khuyến mại, tài trợ và hoạt động giải trí.
Báo cáo được dẫn trong tham luận cho thấy, trong giai đoạn 2018-2021, nội dung quảng bá các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới trên các nền tảng mạng xã hội đã ghi nhận hơn 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận khoảng 385 triệu người, trong đó có 16 triệu người dưới 18 tuổi.
Không chỉ trên môi trường mạng, hoạt động trưng bày thuốc lá tại điểm bán cũng đặt ra những nguy cơ đối với trẻ em.
Nghiên cứu Tiny Targets năm 2021 tại khu vực quanh 240 trường học ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh ghi nhận trung bình 13 điểm bán thuốc lá trong bán kính 100m quanh mỗi trường. Trong số các điểm bán được khảo sát, 57,6% trưng bày thuốc lá ở tầm mắt trẻ em và 27,9% trưng bày gần kẹo, bánh ngọt, đồ chơi trẻ em.
Những số liệu này cho thấy việc kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, tài trợ và trưng bày thuốc lá cần được xem xét đồng bộ với các biện pháp hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm của trẻ em và thanh thiếu niên.
Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam đề xuất tăng cường trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, ngăn chặn và xử lý nội dung vi phạm; giám sát hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng; đồng thời trang bị cho trẻ em kỹ năng nhận diện quảng cáo và thông tin sai lệch.
Bên cạnh các biện pháp quản lý, cần xây dựng những chương trình truyền thông phù hợp với từng nhóm tuổi, gắn với môi trường gia đình, nhà trường và cộng đồng, giúp người trẻ hình thành khả năng từ chối sử dụng thuốc lá và chủ động bảo vệ sức khỏe.
TS Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho biết: Có 5 khoảng trống về mặt pháp lý trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá cần phải bù đắp.
Đó là: Phải luật hoá Nghị quyết 173 của Quốc hội về cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, nên đưa vào dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) cả các sản phẩm nicotine và shisha; cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán; tăng diện tích cảnh báo sức khoẻ bằng hình ảnh trên bao bì; mở rộng địa điểm cấm hút thuốc lá hoàn toàn; quy định về chống can thiệp của ngành sản xuất thuốc lá vào xây dựng chính sách.
"Tiếc là Dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi) mới đưa vào 2 "khoảng trống" là luật hoá Nghị quyết 173 của Quốc hội và cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Các khoảng trống còn lại chưa được đề cập. Nếu những "khoảng trống" này được đưa vào dự thảo Luật, khi luật được thông qua, chúng ta có biện pháp mạnh mẽ, thì Việt Nam sẽ là nước đi đầu trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá", TS Nguyễn Huy Quang bày tỏ.
