Chúng tôi về xã Xuân Cảnh với nỗi niềm khắc khoải khi nghe ông Lê Xuân Băng - Trưởng thôn Hòa Hội nói rằng, vài năm gần đây đã có 19 người tử vong vì ung thư, hầu hết những người mắc bệnh đều đang độ tuổi trung niên và sinh sống ở cùng một xóm cuối thôn. Tại thời điểm này có 2 bệnh nhân đang đối mặt với tử thần cũng do mắc bệnh ung thư, đó là chưa tính đến một vài trường hợp đã chết, nhưng người thân không muốn tiết lộ sự thật. Xót xa hơn nữa khi chị Nguyễn Thị Thảo - Trưởng trạm Y tế xã Xuân Cảnh cho hay: "Trong số 9 người dân ở thôn Hòa Hội đã chết trong năm 2012 có tới 7 người mắc bệnh ung thư".
Theo chân trưởng thôn Lê Xuân Băng, chúng tôi đến nhà cụ Lê Huynh, 89 tuổi - một lão ngư cả đời gắn bó với xã Xuân Cảnh và đầm nước Cù Mông. Bằng giọng trầm buồn, cụ Huynh kể lại "Tui có ba người con trai đã phải ra đi vì mắc bệnh ung thư gan. Người con thứ nhất là Lê Văn Kiêu chết khi mới 45 tuổi, ba năm sau thì người con thứ hai là Lê Thành Long cũng về với ông bà năm 37 tuổi. Gần đây nhất là Lê Văn Nòng chết khi đang ở tuổi 48".
Cách đó không xa là căn nhà chị Nguyễn Thị Nhỏ - người phụ nữ vừa mới ra đi hơn nửa tháng vì mắc bệnh ung thư gan. Dò hỏi thân nhân, chúng tôi bất ngờ khi được biết trước đó hai năm, chồng của người đàn bà vắn số này là anh Nguyễn Văn Chơn cũng đã vĩnh viễn giã từ cuộc sống vì… ung thư. Càng bất ngờ hơn trước thông tin hai người anh của chị Nhỏ là Nguyễn Văn Kỳ, Nguyễn Văn Long cũng đã mất do mắc bệnh ung thư khi đang độ tuổi trung niên.
Quá trưa, chúng tôi tìm gặp ông Nguyễn Văn Bê - một trong hai người đang đối mặt tử thần vì lâm bệnh ung thư. Nghe có khách, người đàn ông 68 tuổi gượng dậy kể lại bằng những câu từ chắp nối trong hơi thở yếu ớt: "Cách đây hơn hai năm, tui lên cơn đau quặn bụng. Ra Qui Nhơn khám, bác sĩ chỉ định nhập viện sau khi chẩn đoán u mật. Mổ xong, khối u di căn sang vú trái, nên tui vô Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Ung bướu TP Hồ Chí Minh rồi trở ra Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Định điều trị nhưng kết cục chẳng được gì. Giờ thì tui uống thuốc nam để cầu may, sống được ngày nào hay ngày đó, chỉ có điều là mỗi khi nhìn thấy mình đau đớn, con cháu xót lòng, tội nghiệp chúng nó…".
Đi tìm nguyên nhân phát sinh "làng ung thư", nhiều người dân ở Hòa Hội cho rằng, môi trường không gian ở đây thoáng đãng, trong lành, tôm, cá bắt được từ đầm Cù Mông nhiều người dân ở các xã vùng ven đều ăn chứ đâu riêng Hòa Hội. Chỉ có một mối lo ngại duy nhất là hàng chục năm qua, nhiều người dân Hòa Hội sử dụng nguồn nước sinh hoạt từ giếng nước của làng nằm dưới chân nghĩa trang. Nhiều người lý giải, rất có thể chất thải từ các ngôi mộ lắng xuống, thẩm thấu vào giếng nước, nên nguồn nước từ giếng đưa về bể chứa một đêm sẽ phát hiện lớp cặn màu vàng đục lắng đọng phía dưới.
Đến nay Hòa Hội có 243 hộ gia đình gồm 668 nhân khẩu, nhưng chưa có hệ thống nước sạch. Ngoài một số gia đình sử dụng giếng khoan, hầu hết đều sử dụng nguồn nước giếng của làng, nhưng tất cả đều nằm dưới chân nghĩa trang, nên nhiều người nghi ngờ nguồn nước sinh hoạt bị ô nhiễm (?!) UBND xã Xuân Cảnh đã vận động đóng cửa nghĩa trang này, chuyển người chết sang nghĩa trang khác ở thôn Hòa Mỹ để an táng, nhưng người dân Hòa Hội vẫn phớt lờ vì không muốn người thân của mình phải xa làng sau khi nhắm mắt xuôi tay.
Trong cuộc tiếp xúc cử tri xã Xuân Cảnh, thị xã Sông Cầu đầu tháng 10/2012, Đoàn ĐBQH tỉnh Phú Yên đã ghi nhận ý kiến liên quan đến nghi vấn nguồn nước sinh hoạt của người dân Hòa Hội bị ô nhiễm bởi chất thải từ nghĩa trang, dẫn đến hiểm họa nhiều người chết vị mắc bệnh ung thư để kiến nghị cơ quan chức trách xem xét. Sở Y tế Phú Yên cần sớm vào cuộc khảo sát, thu thập và kiểm nghiệm mẫu nước để có kết luận khoa học, giải tỏa nỗi lo ngại ung thư đang thường trực trong tâm trí người dân Hòa Hội
