Những quy định thiếu thực tế gây hậu quả trong cai nghiện

Phóng viên: Thời gian vừa qua, ở các địa phương gia tăng đột biến về đối tượng cai nghiện không được quản lý ngoài xã hội. Theo ông, có thể phân tích nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên như thế nào?

Đại tá Nguyễn Minh Đức: Qua nghiên cứu bước đầu của Trung tâm Nghiên cứu Tội phạm học và Điều tra tội phạm, Học viện CNSD, có thể thấy một số nguyên nhân sau:

- Về số lượng cơ học mà các cơ quan chức năng thống kê được cho thấy có sự gia tăng là do số người nghiện mới + với số người nghiện trước đó đã có trong hồ sơ cai nghiện tại cộng đồng và tại các trung tâm bị tái nghiện. Trong số đó có nhiều người tái nghiện, theo quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 không đủ điều kiện để đưa vào trung tâm nên phải để ở ngoài cộng đồng, cho nên số đối tượng này đóng góp vào bức tranh gia tăng.

- Nếu như trước đây theo quy định cũ, khi phát hiện người nghiện ma túy, các cơ quan chức năng, cộng đồng có thể tiến hành cai nghiện ngay tại cộng đồng hay trung tâm với những thủ tục hành chính nhanh nhất, nên kịp thời ngăn chặn sự “lây” nghiện sang người khác. Nhưng theo quy định hiện hành, do các thủ tục bị kéo dài hơn nên hiệu quả ngăn chặn “lây” nghiện chưa cao dẫn đến tình hình nghiện gia tăng.

- Việc cai nghiện đối với người nghiện là vô cùng khó khăn, phải giải quyết được hai vấn đề: Có sự nỗ lực của chính người nghiện và đồng thời phải loại trừ được những nguyên nhân, điều kiện có thể dẫn đến tái nghiện. Nếu chưa hoặc không giải quyết được hai vấn đề này thì việc cai nghiện tại cộng đồng rất khó mang lại hiệu quả. Chính vì vậy, các nước trên thế giới thường triển khai mô hình cai nghiện tập trung dưới sự hỗ trợ và giám sát của cộng đồng.

- Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm mua bán trái phép chất ma túy chưa giải quyết triệt để nên sẽ là một phần nguyên nhân của sự gia tăng tình hình người nghiện.

Phóng viên: Được biết, đồng chí đã nghiên cứu rất kỹ về vấn đề cai nghiện ma túy được quy định tại Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012. Theo đồng chí, những quy định mới đã tác động như thế nào đối với công tác cai nghiện ma túy, cả thuận lợi và khó khăn?

Đại tá Nguyễn Minh Đức: Về thuận lợi, theo quy định mới, ưu tiên cai nghiện tại cộng đồng là cơ bản, sẽ huy động được gia đình người nghiện, cộng đồng tham gia; người nghiện không bị cách ly khỏi gia đình, nơi làm việc, họ nhận được sự động viên của cả gia đình, họ hàng, làng xóm,... nên nhiều người có nỗ lực cai nghiện sẽ có thể cai được; đồng thời giảm được chi phí từ gánh nặng ngân sách Nhà nước.

Còn về khó khăn, mục đích của các quy định hiện hành là nhằm đảm bảo đầy đủ các quyền của người nghiện và thực sự coi họ như một người “bệnh”. Nhưng lại tạo nên sự chậm trễ của việc cai nghiện. Đặc biệt đưa một người nghiện đi cai ở trung tâm phải qua nhiều khâu, thủ tục, nhiều cấp, trong đó có nhưng thủ tục thiếu tính khả thi, không sát thực tế,... từ đó dẫn đến những khó khăn. Ví dụ, người nghiện phải được kiểm tra tại trạm y tế xã hoặc phường, trưởng trạm phải làm xét nghiệm và lưu giữ người nghiện ở trạm từ 6-8h mới cho về. Đây là quy định phi thực tiễn: Thử hỏi trên 63 tỉnh, thành có đủ các bác sĩ là trạm trưởng có khả năng làm việc này? Trong khi đó hầu hết các trạm y tế còn chưa đủ điều kiện để khám, chữa bệnh đơn giản nhất cho người dân; hơn thế nữa, việc giữ người nghiện ở trạm y tế từ 6-8 giờ là giữ người theo thủ tục nào? bác sĩ; y sĩ trạm trưởng có phải là chủ thể cưỡng chế hành chính? Đấy là chưa nói đến, nếu cùng một lúc nhiều người nghiện ma túy đến làm xét nghiệm, liệu có đủ giường hay chỗ cho họ nằm, ngồi?

Chính vì những khó khăn như vậy đang làm giảm đi mục đích cao cả của việc cai nghiện ma túy, đó là ngăn chặn càng nhanh càng tốt mức độ nghiện thêm của họ và lây nghiện sang người khác.

Phóng viên: Từ trước đến nay, vẫn còn tình trạng các cơ quan chức năng ra những quy định, Luật chưa phù hợp với thực tế, tạo ra những hiệu ứng chưa tốt trong xã hội như trên. Theo đồng chí, chúng ta cần phải làm gì để không để xảy ra tình trạng “lệch pha” giữa quy định của Luật và thực tế?

Đại tá Nguyễn Minh Đức: Theo chúng tôi, trước khi ban hành một quy định nào, cơ quan chức năng cần phải có khảo sát rất kỹ thực tiễn để đảm bảo tính khả thi của quy định, đồng thời phải có sự phản biện của các cơ quan thi hành pháp luật trong lĩnh vực đó, không nên áp đặt ý chí chủ quan, hay dập khuôn máy móc từ nước ngoài vào khi điều kiện kinh tế-xã hội, ý thức pháp luật, tập quán của người dân nước ngoài khác với Việt Nam .

Đồng thời khi ban hành hay sửa đổi một quy định nào, cần xem xét: Nếu quy định hiện hành đang vận hành tốt thì không cần phải sửa hay thay thế nó, bởi pháp luật là ý thức xã hội cho nên phải sát với tồn tại xã hội thì mới thúc đẩy xã hội phát triển.

Bên cạnh đó, nếu cơ quan nào đề xuất quy định mà thiếu tính khả thi, gây khó khăn, thậm chí hậu quả cho xã hội cần xem xét trách nhiệm của cơ quan, cá nhân "sáng kiến" quy định đó.

Phóng viên: Một số địa phương đã chủ động có các sáng kiến, biện pháp giải quyết tình trạng người nghiện như TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, Đà Nẵng, ông bình luận gì về những đề xuất này?

Đại tá Nguyễn Minh Đức: Chúng tôi cho rằng, đó là những sáng kiến rất sát với thực tế, nếu như trước khi ban hành các quy định mà có sự tham gia bởi những sáng kiến này, chắc chắn quy định pháp luật mới đi vào cuộc sống, đảm bảo an ninh trật tự và tạo sự phát triển bền vững cho trật tự xã hội. Đồng thời xã hội không phải mất lo lắng với thực trạng nghiện ma túy như hiện nay, các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương không phải tốn nhiều thời gian như vậy.

Phóng viên: Hiện nay, theo ông, cần có những giải pháp như thế nào để công tác cai nghiện và quản lý cai nghiện ma túy đạt hiệu quả?

Đại tá Nguyễn Minh Đức: Theo chúng tôi, Quốc hội cần sửa đổi các quy định của Luật Hành chính năm 2012, loại bỏ những quy định thiếu thực tế, làm sao để công tác cai nghiện thuận lợi, nhanh chóng nhất nhưng vẫn đảm bảo quyền hiến định của con người; đảm bảo trật tự an toàn xã hội.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi cởi mở này!