Nhộm nhoạm thị trường rau an toàn: Vẫn loay hoay tìm lời giải (Bài cuối)

Vào thời “hoàng kim”, Hà Nội mọc lên như nấm các điểm bán rau an toàn và nhiều doanh nghiệp đầu tư thành chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ rau, nhưng đã bị phá sản gần hết. Rau VietGAP rởm vào siêu thị, rau chợ đóng mác an toàn bán giá cao thời gian vừa qua đã gây ảnh hưởng rất lớn đến các hệ thống bán lẻ, ảnh hưởng đến các nhà sản xuất chân chính. Người tiêu dùng bao giờ được sử dụng rau an toàn mà không phải băn khoăn, lo lắng?

Cần cái tâm của người kinh doanh

Bà Lưu Thị Hằng, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (BVTV), Sở NN&PTNT Hà Nội cho biết, hiện nay Thủ đô có 15.000ha trồng rau với sản lượng ước đạt 700.000 tấn/năm, đáp ứng khoảng 70% nhu cầu tiêu thụ của người dân Hà Nội. Số rau còn lại được nhập từ các tỉnh lân cận về Thủ đô Hà Nội.

Qua theo dõi đánh giá của Chi cục, tập quán sử dụng thuốc BVTV thảo mộc, sinh học của bà con sản xuất rau trên địa bàn Hà Nội đã lên đến 60%. Bà Hằng khẳng định: “Hà Nội thuộc địa phương có tỉ lệ sử dụng thuốc BVTV thấp so với cả nước”.

Dẫn chứng về điều này, bà Hằng nói: Theo quy định của Bộ NN&PTNT, rau sản xuất ra là phải đảm bảo an toàn. Hiện nay, tất cả các hộ sản xuất rau trên địa bàn Thủ đô đều phải ký cam kết với chính quyền xã trong việc sản xuất rau đảm bảo an toàn; phân bón và thuốc BVTV sử dụng theo đúng quy định. 

Mảng kinh doanh rau sạch hiện gặp nhiều khó khăn do giá trị thấp, rủi ro thiên tai nên các doanh nghiệp không mặn mà đầu tư. Rau an toàn vẫn đang được sản xuất một cách khá manh mún. Giá thành sản phẩm rau dù là rau hữu cơ, rau an toàn nhưng thấp. Rau lại là sản phẩm “sáng tươi chiều héo”, không để được lâu khiến cho không ít người đứng ra thuê cửa hàng kinh doanh  không có lãi. Mức xử phạt hộ sản xuất rau vi phạm quy định về sử dụng thuốc BVTV, còn rất thấp, chưa tạo ra tính răn đe.

Để rau “sạch” có đất sống khi các vùng sản xuất rau cơ bản đảm bảo, người tiêu dùng phải xây dựng thói quen mua rau có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, xóa bỏ chợ cóc, chợ tạm. Bên cạnh đó, cần cơ chế kiểm soát chặt rau từ ngoại tỉnh về tiêu thụ tại Hà Nội ở các chợ đầu mối.

Là người trăn trở với các dự án rau an toàn, bà Nguyễn Thị Huyền, Chủ tịch Hội đồng quản trị kiêm Chủ nhiệm HTX Ba Chữ, xã Vân Nội, Đông Anh chia sẻ, để rau an toàn từ khâu sản xuất đến được tay với người tiêu dùng thì cần phải có chữ “tâm” ở cả 3 người. Đó là tâm của người sản xuất, tâm của người kinh doanh và cả tâm của người tiêu dùng. Người sản xuất, người kinh doanh không vì lợi nhuận, còn người tiêu dùng phải chấp nhận giá cao hơn so với rau thông thường bán trên thị trường. Thực tế hiện nay cho thấy, người kinh doanh vẫn đặt nặng vấn đề lợi nhuận, dẫn đến tình trạng trà trộn rau bẩn vào siêu thị trong khi số không nhỏ người tiêu dùng vẫn chưa có thói quen bỏ số tiền lớn mua rau sạch, dẫn đến không ít cửa hàng kinh doanh rau sạch bị phá sản.

Kiểm tra chỉ như “cưỡi ngựa xem hoa”

Từ góc độ nhà bán lẻ, bà Vũ Thị Hậu, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam nêu rõ, sự việc rau VietGAP rởm vào siêu thị thời gian vừa qua đã gây ảnh hưởng rất lớn đến hệ thống bán lẻ, ảnh hưởng đến các nhà sản xuất chân chính. Tuy nhiên, đây là chuyện sớm muộn sẽ xảy ra bởi sự lỏng lẻo trong khâu quản lí, giám sát. Theo đó, bà Hậu cho rằng, khi kí hợp đồng với một nhà sản xuất, siêu thị phải kiểm tra, kiểm soát chặt chẽ, trước hết về mặt giấy tờ. Nếu siêu thị nào làm theo quy chuẩn thì họ sẽ đề ra tiêu chuẩn kèm theo kiểm tra, giám sát ở cơ sở sản xuất.

Hà Nội vẫn tổ chức các đoàn liên ngành (Công Thương, NN&PTNT) kiểm tra việc kinh doanh rau an toàn. Nhìn vào tem nhãn trên bao bì, cơ quan chức năng truy ra được nguồn gốc rau. Qua kiểm tra đã phát hiện nhiều vụ việc đội lốt rau “bẩn” vào siêu thị. Tuy nhiên, việc thành lập các đoàn kiểm tra liên ngành một năm nhiều nhất một vài đoàn, trong khi Hà Nội có hơn 200 siêu thị, hàng trăm điểm kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, việc kiểm tra chỉ như “cưỡi ngựa xem hoa”, có khi một siêu thị vài năm mới quay lại được. Vì vậy, việc “đội lốt” vẫn có thể diễn ra mà cơ quan quản lý chưa kiểm soát được.

Khi chúng tôi đặt vấn đề “gian lận” khi rau ra thị trường mà người sản xuất không biết, ông Ngô Văn Nghị, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp và Kinh doanh tổng hợp Trung Na, huyện Sóc Sơn đưa ra giải pháp: “Rau hữu cơ Thanh Xuân phải dán tem truy xuất nguồn gốc, người nông dân được cấp mã số tài khoản và chỉ họ mới kích hoạt được, tem phù hợp với số lượng rau xuất ra, nên không có tem dư thừa để người kinh doanh lấy rau nơi khác dán mác Thanh Xuân vào. Thêm vào nữa, chúng tôi có thanh tra ghi chép nguồn gốc trên đồng ruộng, nên việc mạo danh rau Thanh Xuân cũng khó xảy ra”.

Cần Nhà nước hỗ trợ

Qua làm việc với nhiều HTX và lãnh đạo một số địa phương có sản xuất rau an toàn ở Hà Nội, chúng tôi nhận được khá nhiều kiến nghị. Người nông dân rất muốn rau an toàn họ sản xuất ra được đến tay người tiêu dùng đúng thực chất, đúng giá thành, nhưng đến nay hầu như không có doanh nghiệp mặn mà đầu tư vào xây dựng chuỗi liên kết: Sản xuất – tiêu thụ - tiêu dùng. “Chúng tôi muốn làm trọn gói để rau an toàn được cung cấp đến tay người tiêu dùng nhưng không có trụ sở, không có đất xưởng sơ chế, không có con người. Trước Ba Chữ cũng có cửa hàng rau an toàn ở nội thành, nhưng phải đóng cửa do tiền thuê mặt bằng cao, người tiêu dùng vẫn có thói quen mua rau ở chợ giá rẻ hơn, nên không duy trì được”, bà Huyền nói.

Để người tiêu dùng được sử dụng rau an toàn, HTX Ba Chữ và nhiều HTX, doanh nghiệp muốn đầu tư vào lĩnh vực này kiến nghị Hà Nội cần hỗ trợ cho người kinh doanh địa điểm để bán rau an toàn. Đồng quan điểm này, đại diện Chi cục Trồng trọt và BVTV cũng nêu: Nhà nước cần phải hỗ trợ cho doanh nghiệp cung ứng về chi phí thuê mặt bằng để họ có lãi mới đầu tư vào rau an toàn. Theo chúng tôi được biết, kiến nghị này đã được phản ánh từ nhiều năm nay, nhưng chưa có lời giải.

Mỗi năm Chi cục Trồng trọt và BVTV lấy từ 300-500 mẫu rau để kiểm tra, phát hiện dư lượng thuốc BVTV sẽ thông báo về xã để xử lý, nhưng chính quyền do còn nể nang, chế tài xử phạt theo Nghị định 115/2018/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm còn rất thấp nên không đủ sức răn đe. Tại Điều 13 của Nghị định 115, quy định phạt tiền từ 1-2 lần giá trị lô thực phẩm vi phạm; theo đó rau vi phạm dư lượng thuốc BVTV, chế tài xử phạt gấp 1-2 lần giá mớ rau (chỉ khoảng 20 nghìn đồng), nên không có tính răn đe, người ta sẵn sàng chấp nhận nộp phạt vì lợi nhuận lớn. “Cần phải sửa đổi Điều 13 Nghị định 115 nâng cao mức xử phạt thì mới tạo được tính răn đe”, đại diện Chi cục Trồng trọt và BVTV kiến nghị.