Những chuyến đi không trở về
Những thanh sắt chờ hoen rỉ vẫn nhô lên trên mặt nền tầng 2 của ngôi nhà mái bằng xây dở tại thôn Xuân Canh, xã Đông Anh, TP Hà Nội. Chưa biết đến khi nào căn nhà mới được hoàn thiện. Những bức tường cũng đã phủ rêu mốc. Ở đó, vợ chồng ông Trần Văn Đạo và bà Nguyễn Thị Yên, đều ngoài 70 tuổi, đang sống cùng người con dâu cả và ba đứa cháu.
Câu chuyện đau lòng của gia đình xảy ra cách đây khoảng 5-6 năm. Khi đó, chồng chị Nguyễn Thị Dung là anh Trần Văn An (SN 1980), trong một lần đi đánh cá bằng kích điện trên sông Đuống, đã tử vong tại khu vực trước cửa cống Long Tửu (xã Xuân Canh, huyện Đông Anh cũ, nay là xã Đông Anh).
Theo lời người thân trong gia đình, sáng hôm xảy ra sự việc, anh An và em trai là anh Trần Văn Vĩnh chèo thuyền, sử dụng kích điện đánh cá dọc sông Hồng và sông Đuống. Sáng đó, trúng ổ cá nên hai anh em về sớm.
Trong bữa cơm trưa, cả hai cùng uống chút rượu. Nghĩ buổi sáng ngoài sông nhiều cá, anh An bảo em trai ăn cơm xong tiếp tục đi đánh nhưng anh Vĩnh từ chối. Ăn cơm xong, anh An chèo thuyền đi một mình. Đó cũng là lần cuối cùng anh ra sông.
Một số người có mặt gần nơi xảy ra sự việc cho biết, khi anh An đến khu vực cửa cống Long Tửu, trong lúc kích cá, phát hiện nhiều cá to, anh vội nhảy xuống bắt. Tuy nhiên, do sử dụng nguồn điện trực tiếp từ máy phát để kích cá, khi lao xuống nước, anh bị điện giật, bất tỉnh. Sự việc xảy ra quá nhanh. Khi mọi người phát hiện thì anh An đã tử vong.
Một trường hợp thương tâm khác xảy ra vào đầu năm 2023. Hai bố con ông Phạm Văn Nhiên và anh Phạm Văn Sơn (SN 1990, ở thôn Đông Ngàn, xã Đông Anh) đi đánh cá trên sông Đuống. Trong chuyến đi ấy, anh Sơn tử vong tại khu vực gần cống Long Tửu.
Theo một số nhân chứng, thời điểm xảy ra sự cố, hai bố con cùng di chuyển trên thuyền. Trong quá trình sử dụng kích điện để đánh cá, bất ngờ thuyền bị cuốn vào dòng nước xoáy rồi vướng cành cây. Cú va chạm mạnh hất anh Sơn rơi xuống nước và bị điện giật tử vong.
Tuy nhiên, khi trò chuyện với phóng viên, ông Phạm Văn Nhiên lại cho rằng con trai ông tử vong do đuối nước trong lúc đánh cá. Sau khi xảy ra sự việc, cơ quan chức năng cũng mời ông lên làm việc. Theo lời ông Nhiên, khi làm việc với cơ quan chức năng, ông cho biết hai bố con chỉ sử dụng phương pháp thả lưới truyền thống để đánh cá.
Những người trở về từ lằn ranh sinh tử
Sự ra đi đột ngột của anh Sơn bỏ lại người vợ trẻ và bốn con nhỏ, gồm ba con gái và một con trai út. Thời điểm anh Sơn mất, cậu con trai út mới tròn 7 tháng tuổi. Chị Nguyễn Thị Hoa, vợ anh Sơn, giờ trở thành lao động chính, gánh vác việc nuôi bốn con đang tuổi ăn học. Hằng ngày, chị làm công việc dọn dẹp, vệ sinh nhà cửa quanh khu vực Đức Giang, phường Việt Hưng, TP Hà Nội.
Sau cái chết của người con trai, ông Nhiên cũng bỏ hẳn nghề đánh bắt cá, chuyển lên bờ làm kinh tế theo mô hình chăn nuôi hộ gia đình. Do vẫn đang sống cùng bố mẹ chồng, nên mỗi chiều hết giờ làm, chị Hoa lại tranh thủ đi thu gom nước gạo mang về phục vụ việc chăn nuôi của gia đình.
Không phải tất cả những người gặp sự cố liên quan đến kích điện đều phải trả giá bằng tính mạng. Có người may mắn trở về từ lằn ranh sinh tử. Anh Đào Văn Khanh (SN 1985, ở phường Bồ Đề, TP Hà Nội) là một trong số đó.
Năm 2024, trong một lần cùng bố là ông Đào Văn Bình sử dụng kích điện đánh cá tại khu vực ngã ba sông Hồng - sông Đuống, anh Khanh thoát chết trong gang tấc.
Trong lúc ông Bình điều khiển thuyền, anh Khanh cầm sào gắn đầu điện, bật công tắc kích dò cá. Khi thấy một con cá trắm lớn bị kích điện nổi lên mặt nước, anh Khanh vội lao xuống bắt.
Theo anh Khanh, trước khi nhảy xuống ôm cá, dù đã nhả tay khỏi cò nhưng cò bị kẹt, khiến dòng điện vẫn hoạt động. Anh bị điện giật, đơ người. Trong lúc sắp rơi vào trạng thái lơ mơ, không hiểu sao chân anh đạp trúng mạn thuyền, giúp anh thoát khỏi khu vực có dòng điện và may mắn giữ được mạng sống.
Tai nạn qua đi nhưng nỗi ám ảnh thì chưa. Sau lần thoát chết ấy, mỗi tối nằm ngủ, anh Khanh thường gặp lại sự cố trong những cơn ác mộng. Phải mất một thời gian dài, cuộc sống của anh mới trở lại bình thường.
Dù vậy, đến nay anh Khanh vẫn thi thoảng cùng bố và anh trai ra sông đánh bắt cá. Khi lượng cá ngày càng ít, anh chuyển sang nhận sửa chữa điện lạnh và xác định đây là nghề chính. Còn ông Bình vẫn tiếp tục bám sông bằng việc thả lờ, thả lưới, thả lồng tôm để kiếm sống.
Anh Nguyễn Văn Mạnh (SN 1982, cùng ở phường Bồ Đề) cũng từng một lần thoát chết dưới dòng kích điện. Cuối tháng 8/2026, trong một lần cùng anh Nguyễn Văn Truyền đi đánh cá trên sông Hồng, phát hiện nhiều cá lớn dính kích điện, anh Mạnh vội lao xuống bắt.
Dù đã ngắt công tắc nhưng do nguồn điện chưa tiêu hết, anh Mạnh bị điện giật lịm đi. Rất may, anh Truyền đi cùng đã gác kích điện lên cao khỏi mặt nước và kịp thời kéo anh Mạnh thoát khỏi lưỡi hái tử thần.
Có người đã vĩnh viễn ra đi. Có người may mắn bước ra khỏi lằn ranh sinh tử. Nhưng phía sau những câu chuyện ấy còn một nghịch lý khác: thứ công cụ được một số người lựa chọn với mong muốn đánh bắt được nhiều cá hơn lại đang góp phần khiến chính sinh kế gắn với dòng sông ngày càng trở nên mong manh.
Khi sinh kế cũng bị đánh đổi
Sau cái chết của anh Trần Văn An, gánh nặng gia đình dồn lên đôi vai người vợ trẻ. Chị Dung một mình nuôi dạy ba đứa con, đồng thời chăm lo cho ông Đạo, bà Yên khi tuổi đã cao, thường xuyên ốm đau.
Còn với anh Trần Văn Vĩnh, cái chết của người anh trai trở thành nỗi ám ảnh khiến anh quyết định rời sông, chuyển nghề. Anh bàn với vợ gom toàn bộ số tiền dành dụm, vay thêm để mua một chiếc máy xúc cũ rồi tham gia công việc san lấp xây dựng. Giờ đây, dù không thể nói là giàu có nhưng cuộc sống gia đình anh đã ổn định hơn.
Mỗi hoàn cảnh một khác, nhưng đều cho thấy cái giá của cuộc mưu sinh bằng kích điện. Đó không chỉ là nguy cơ tai nạn đối với chính người sử dụng. Khi nguồn lợi dưới sông ngày càng suy giảm, cách đánh bắt ấy cũng khó có thể trở thành một sinh kế bền vững.
Muốn có nhiều cá hơn trong một chuyến đi, người ta tìm đến những bộ kích có khả năng đánh bắt nhanh hơn. Nhưng khi cá lớn, cá nhỏ đều bị dòng điện tác động, nguồn lợi tự nhiên khó có điều kiện phục hồi, trong khi lượng cá phục vụ sinh kế của những người bám sông cũng ngày càng bị thu hẹp.
Một vòng luẩn quẩn hình thành ngay trên chính dòng sông mà họ dựa vào để mưu sinh. Một số người đã tìm đường lên bờ chuyển nghề. Nhưng vẫn còn những người tiếp tục bám sông.
Ông Đào Văn Bình, bố anh Khanh, vẫn ngày ngày gắn với chiếc thuyền, khi thả lờ, khi thả lưới để kiếm sống. Với những người đã quen cả đời với sông nước, rời bỏ một sinh kế gắn bó nhiều năm không phải câu chuyện có thể giải quyết trong ngày một ngày hai.
Nhưng cũng từ đó, một câu hỏi được đặt ra: Nếu những người sống dựa vào dòng sông không cùng bảo vệ nguồn lợi của dòng sông thì sinh kế ấy sẽ còn tồn tại được bao lâu?
Kích điện vì thế không chỉ là câu chuyện một người dùng một thiết bị để kiếm thêm vài kilôgam cá. Đằng sau nó là nguy cơ đối với tính mạng người sử dụng, là nguồn lợi thủy sản bị khai thác thiếu bền vững và cuối cùng là chính kế sinh nhai của những người sống dựa vào sông nước.
Thế nhưng, dù những hậu quả ấy đã hiện hữu, việc tìm mua một bộ kích điện lại không hề khó. Từ những chiếc thuyền trên sông, phóng viên lần theo nguồn cung cấp những thiết bị đang được sử dụng. Một thị trường khác dần lộ ra...
*Tên một số nhân vật trong bài đã được thay đổi.
