LTS: Một chiếc thuyền, một bộ kích điện và những cú phóng dòng điện xuống lòng sông. Chỉ trong vài giây ngắn ngủi, cá lớn, cá nhỏ lần lượt nổi lên mặt nước rồi được gom lên thuyền. Nhưng phía sau những mẻ cá ấy không chỉ là câu chuyện về vài kilôgam cá được mang lên bờ. Đó còn là sự suy giảm nguồn lợi thủy sản, nguy cơ đối với hệ sinh thái, hiểm họa đối với tính mạng của chính những người sử dụng kích điện và những vấn đề đặt ra trong công tác quản lý.
Trong nhiều ngày theo chân những người sử dụng kích điện trên sông Hồng, sông Đuống..., lần theo nơi mua bán thiết bị, tìm gặp những người từng gắn cuộc đời với nghề chài lưới và tìm hiểu những vụ tai nạn đã xảy ra, phóng viên Báo Công an nhân dân (CAND) ghi nhận một thực tế đáng lo ngại: hành vi bị pháp luật nghiêm cấm vẫn tồn tại; những thiết bị phục vụ việc đánh bắt bằng điện vẫn có thể được tìm mua khá dễ dàng. Một mẻ cá có thể cân đếm được bằng kilôgam, quy đổi thành tiền. Nhưng những gì mất đi dưới lòng sông thì không dễ nhìn thấy và càng khó cân đếm. Vì sao kích điện vẫn chưa biến mất khỏi những dòng sông? Báo CAND khởi đăng loạt bài "Tận diệt dòng sông bằng kích điện".
Khi lòng sông trở thành nơi “săn” cá
Sau nhiều ngày bắt mối, cuối cùng tôi cũng được anh Trần Văn Chiến - một người hàng xóm nhận lời “kết nối” với một vài gia đình chuyên đánh cá bằng kích điện. Qua vài lần lân la làm quen, tôi ngỏ lời với gia đình bà Nguyễn Thị Huệ, ở phường Bồ Đề, Hà Nội, xin được đi cùng để “trải nghiệm” một chuyến đánh cá trên sông. Không chút nghi ngại, bà Huệ đồng ý và cho tôi biết lịch trình để lên thuyền.
Tuyến sông gia đình bà Huệ thường đánh bắt trải dọc hai bên bờ sông Đuống và một phần bờ tả sông Hồng (thuộc địa bàn xã Vĩnh Thanh, phường Bồ Đề; phường Long Biên... TP Hà Nội).
Như thường lệ, khoảng 5h sáng trời mùa thu, khi mặt sông còn bảng lảng hơi sương, hai mẹ con bà Huệ và anh Đào Thanh Tuấn đã nổ máy chiếc thuyền sắt nhỏ, ngược dòng sông Hồng bắt đầu chuyến “săn” cá trong ngày. Nói là đi “săn” chẳng hề sai, bởi “súng săn” của họ chính là bộ kích điện cỡ lớn cùng hai chiếc bình ắc quy “khủng” được sạc đầy từ đêm hôm trước.
Theo quan sát của phóng viên, từ bình ắc quy, hai đầu cực âm và cực dương được đấu qua thiết bị kích điện có công suất 3.000W. Sau đó, đầu dây cực âm được đấu vào thanh sắt phi 6 (Ø6), dài khoảng 30cm rồi thả lơ lửng cách đáy thuyền hơn 1m. Đầu dây cực dương được đấu vào vợt sắt gắn trên đầu chiếc sào dài để người sử dụng vừa dò cá, vừa thao tác đóng, ngắt nguồn điện qua một công tắc cầm tay.
Tiếng máy nổ giòn tan phá vỡ sự yên tĩnh của một khúc sông. Bà Huệ điều khiển thuyền, còn anh Tuấn cầm chiếc sào hóp dài khoảng 5m, đầu gắn vợt bằng sắt được đấu với dây cực dương của bộ kích điện. Gần chục phút sau, chiếc thuyền nhỏ đã rời xa bè cá. Đó cũng là nơi ở trên sông của gia đình bà Huệ, anh Tuấn và gia đình người con trai cả của bà Huệ là anh Đào Thanh Sang.
Vừa đến khu vực ngã ba sông Hồng - sông Đuống, bà Huệ ngớt ga rồi tắt máy để chiếc thuyền từ từ trôi theo quán tính, áp sát mép sông Hồng. Tuấn đưa đầu sào xuống nước, sát bờ lau sậy rồi bấm cò. Chỉ vài giây, tiếng xèo xèo, ù ù phát ra từ bộ kích. Cá lớn, cá nhỏ nhao lên mặt nước. Những con cá to còn khỏe vùng vẫy vài cái nhưng nhanh chóng bị chiếc vợt gắn ở đầu sào làm tê liệt. Anh Tuấn vớt rồi hất cá lên thuyền bằng những động tác khá thuần thục.
Gặp những con cá từ 4-5kg trở lên, Tuấn sử dụng thêm chiếc vợt ngắn đã chuẩn bị sẵn ở đầu thuyền để đưa lên. Tôi vừa xuýt xoa khen nhiều cá, vừa giả vờ hỏi: “Nhà mình sử dụng kích điện đánh cá hiệu quả thật. Nhưng dùng kích điện có bị cấm không?”.
Do ngồi ở cuối thuyền, tiếng gió sông thổi ù ù bà Huệ nghe không rõ nên không nói gì. Anh Tuấn đứng sát chỗ tôi ngồi, tủm tỉm cười rồi trả lời: “Đánh điện này đương nhiên là bị cấm rồi nhưng ở đây cũng ít ai sờ đến. Có điều, trong lúc đi đánh bắt, bọn em mỗi khi thấy lực lượng chức năng đi qua lại cho thuyền quay đầu hoặc tắt máy, chờ họ đi khuất rồi mới tiếp tục đánh”.
“Mỗi ngày, gia đình chỉ đi một “tăng”, khoảng 3-4 tiếng vào buổi sáng. Nhưng ở những khu vực khác, có người đi đánh cả hai ca, sáng và chiều. Như gia đình em sống nhờ vào nghề này. Nếu cơ quan chức năng làm chặt, hở ra là bắt thì giờ cũng chẳng biết bấu víu vào đâu để sống”, anh Tuấn nói.
Chuyến “săn cá” của hai mẹ con bà Huệ kéo dài gần 3 giờ đồng hồ. Khi thấy lượng cá trên thuyền đã kha khá, Tuấn bảo bà Huệ quay thuyền về. Đến bè, số cá được vớt lên, phân loại rồi bà Huệ cho lên cân. Hơn 13kg cá. Đó là kết quả của một buổi sáng.
Những mẻ cá và hai phía của một dòng sông
Cân cá xong, bà Huệ bảo chị Thủy (vợ anh Sang - con dâu bà Huệ) mang cá đi cất để chiều đem ra chợ bán. Chị Thủy nhanh chóng đưa những con cá còn sống vào tráng dưới bè, còn những con cá ngất được cho vào ngăn mát tủ đông. Khoảng 15h, chị mang số cá trên ra chợ bán.
Nói là chợ nhưng điểm bán cá nằm sát một ngã ba trong làng, gần khu vực một trường học, nơi có khá nhiều người qua lại. Theo ghi nhận của phóng viên, giá cá chị Thuỷ bán tại đây thường dao động khoảng 60 - 120.000 đồng/kg. Cụ thể, cá chép sông loại đẹp khoảng 120.000 đồng/kg; cá trôi, cá chày, cá mương, cá thiểu, cá mòi... cùng giá khoảng 60.000 đồng/kg.
Ngoài cá, nhiều gia đình thả lưới, đặt lờ, thả lồng... đánh bắt được tôm sông cũng mang ra bày bán với giá khoảng 270.000-300.000 đồng/kg. Mỗi buổi chợ của chị Thủy bắt đầu từ sau 15h và kéo dài đến hơn 18h. Số cá mang ra gần như được người dân mua hết. Thi thoảng có hôm còn lại 1-2kg, chị Thủy sơ chế hoặc mang về băm làm thức ăn cho cá gia đình nuôi dưới bè. Tính sơ bộ, mỗi chuyến đi như vậy, mẹ con bà Huệ có thể thu về khoảng 600 -700.000 đồng.
Hơn chục kilôgam cá sau vài giờ đồng nghĩa với một chuyến đi có thu nhập đối với những người sử dụng kích điện. Nhưng cũng trên những dòng sông ấy, với những người vẫn bám nghề chài lưới truyền thống, câu chuyện lại hoàn toàn khác.
Để đánh bắt được lượng cá đủ trang trải cuộc sống gia đình giờ đây không hề đơn giản.
Ông Doãn Văn Nam (sinh năm 1979, ở Thôn 1, xã Phúc Lộc, Hà Nội) cho biết, hiện gia đình anh vẫn sống bằng nghề chài lưới. Cá kiếm được sau mỗi mẻ thu lưới không còn nhiều. Nhưng vì chưa có nghề khác nên anh vẫn phải bám sông. Ngày nào cũng vậy, từ sáng đến chiều, anh lại ra sông buông lưới. Thậm chí, để kiếm được một mẻ cá kha khá, anh phải mang cơm theo ăn chứ không thể tranh thủ về nhà như trước.
Những ngày mưa bão, nước từ thượng nguồn đổ về, lượng cá có thể nhiều hơn. Tuy nhiên, chủ yếu vẫn là những loại cá thông thường như măng, trôi, trắm, chép, mè và tép... Những loại cá tự nhiên trước đây thường gặp như lăng, ngạnh, cá bò... nay ngày càng khó đánh bắt.
Ông Nam thắc mắc, không biết liệu sự suy giảm ấy có phải do những người sử dụng kích điện đánh bắt hay không. Và anh cũng không đưa ra một kết luận mà mình không có căn cứ khoa học để chứng minh. Nhưng có một điều người đàn ông quanh năm bám sông nhìn thấy qua chính những mẻ lưới của mình khi cá ngày càng ít.
“Trước kia cá nhiều, có những loại thả lưới bắt được thường xuyên nhưng giờ thi thoảng mới có. Người dùng kích điện đi cả sát bờ lẫn khu vực chúng tôi thả lưới nên mỗi lần thu lưới cũng chẳng được bao nhiêu. Họ không chỉ dùng điện nóng đánh bắt mà có những người sử dụng điện lạnh, độ sâu sát thương cả chục mét nên chẳng còn con cá nào thoát được”, ông Nam nói.
Chiếc thuyền của mẹ con bà Huệ đã quay về bè. Những con cá được đưa lên bờ rồi nhanh chóng bán hết. Những gì thu được sau chuyến đi có thể nhìn thấy, cân được và tính thành tiền. Nhưng dưới mặt nước, sau mỗi lần dòng điện được phóng xuống, điều gì đang xảy ra với cá, tôm, trứng, ấu trùng và những sinh vật thủy sinh khác?
Phải chăng đó mới chính là phần chìm của những mẻ kích điện? Cũng từ câu hỏi ấy, chúng tôi tìm đến những người đã sống hàng chục năm bên dòng sông và những nhà khoa học để tìm lời giải dưới lòng sông, điều gì đang mất đi?
(Tên một số nhân vật trong bài đã được thay đổi)
