Bài cuối: Để “sát thủ” kích điện không còn trên dòng sông

Không thể đánh đổi nguồn lợi lâu dài

Từ những chiếc thuyền mang bộ kích xuôi ngược trên sông đến những thiết bị có thể dễ dàng tìm mua, một câu hỏi được đặt ra: Vì sao một phương thức khai thác đã bị nghiêm cấm vẫn tồn tại? Chế tài đã có, nhưng để những bộ kích điện thực sự biến mất khỏi dòng sông, dường như chỉ xử lý người trực tiếp cầm sào kích cá là chưa đủ.

Những gì mắt thường nhìn thấy sau một mẻ kích chỉ là số cá nổi lên mặt nước. Còn tác động của dòng điện đối với nguồn lợi thủy sản và khả năng tái tạo của cả một đoạn sông lại là câu chuyện lâu dài hơn.

TS. Phan Thanh Lâm - Phó Giám đốc Viện Khoa học Thủy sản Việt Nam cho rằng, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế pháp lý đối với những hành vi khai thác có tính chất hủy diệt. Pháp luật cần có khả năng can thiệp sớm đối với những hành vi có nguy cơ làm đứt gãy quá trình tái tạo nguồn lợi thay vì chờ đến khi thủy vực suy kiệt mới xử lý.

Bà Hoàng Thị Nhiên - Phó Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thủy sản và Thú y Hà Nội cho biết, trên thực tế, việc xử lý tại địa phương chủ yếu vẫn là xử phạt hành chính, tịch thu công cụ, phương tiện vi phạm. Khó khăn đối với việc xử lý hình sự là phải xác định được hậu quả, mức độ thiệt hại đối với nguồn lợi thủy sản cũng như các yếu tố cấu thành tội phạm.

Đây cũng là điểm khó trong xử lý kích điện. Dòng điện phóng xuống nước chỉ trong vài giây. Cá nổi lên có thể nhìn thấy và thu gom, nhưng tác động đối với cá non, trứng, ấu trùng và các sinh vật khác dưới lòng nước không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy và lượng hóa ngay thành thiệt hại. Nói cách khác, giữa hậu quả sinh thái và chứng cứ pháp lý vẫn tồn tại một khoảng cách. Hậu quả có thể kéo dài, nhưng việc chứng minh, lượng hóa để xử lý tương xứng lại không đơn giản.

Ông Trần Đình Luân - Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, sử dụng kích điện không chỉ tác động trực tiếp đến cá mà còn ảnh hưởng đến trứng, ấu trùng, cá con, sinh vật đáy và các loài thủy sinh khác. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào công suất, phạm vi, tần suất sử dụng dòng điện. Nếu khai thác tại khu vực bãi đẻ, nơi có nhiều con non hoặc đúng mùa sinh sản thì hậu quả đối với khả năng tái tạo nguồn lợi càng lớn.

Việc khai thác kéo dài khiến nguồn lợi suy giảm nghiêm trọng, quá trình phục hồi có thể rất khó khăn và mất nhiều năm. Bởi vậy, không thể chờ đến khi một đoạn sông gần như không còn cá mới nghĩ đến chuyện phục hồi. Điều cần làm là ngăn chặn những hành vi gây suy giảm nguồn lợi ngay từ đầu, bảo vệ mùa sinh sản, bãi đẻ và phục hồi sinh cảnh.

Có chế tài, vấn đề là thực thi

Cũng theo Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư Trần Đình Luân, Thủ tướng Chính phủ đã đưa nhiệm vụ “Điều tra, đánh giá mức độ gây hại của các nghề, ngư cụ khai thác thủy sản đến nguồn lợi thủy sản, môi trường và hệ sinh thái thủy sinh” vào danh mục dự án ưu tiên thực hiện Chương trình Quốc gia bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản đến năm 2030 theo Quyết định số 76/QĐ-TTg ngày 18/1/2024.

Pháp luật hiện hành đã nghiêm cấm sử dụng dòng điện để khai thác thủy sản. Khoản 7 Điều 7 Luật Thủy sản năm 2017 quy định sử dụng xung điện, dòng điện trong khai thác thủy sản là hành vi bị nghiêm cấm. Theo Điều 242 Bộ luật Hình sự hiện hành về “Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản”, hành vi sử dụng chất độc, chất nổ, hóa chất, dòng điện hoặc phương tiện, ngư cụ bị cấm để khai thác thủy sản hoặc làm hủy hoại nguồn lợi thủy sản có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng các điều kiện luật định.

Theo khoản 1 Điều 29 Nghị định số 246/2026/NĐ-CP ngày 29/6/2026 của Chính phủ, hành vi sử dụng công cụ kích điện để khai thác thủy sản trong trường hợp không sử dụng tàu cá và chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự bị phạt tiền từ 3-5 triệu đồng. Đối với trường hợp sử dụng công cụ kích điện hoặc trực tiếp dòng điện từ máy phát điện trên tàu cá để khai thác thủy sản, mức xử phạt được quy định tùy từng trường hợp cụ thể.

Luật sư Nguyễn Hữu Tuấn (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng, pháp luật hiện hành đã thiết lập các tầng chế tài từ xử phạt hành chính đến trách nhiệm hình sự. Điều 242 Bộ luật Hình sự quy định mức hình phạt cao nhất đến 10 năm tù đối với cá nhân trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng.

Tuy nhiên, theo luật sư Nguyễn Hữu Tuấn, thực tế tình trạng sử dụng kích điện vẫn còn xảy ra. Nguyên nhân không chỉ nằm ở mức xử phạt mà còn liên quan đến nhiều yếu tố như nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân, nhu cầu mưu sinh, việc quản lý nguồn cung thiết bị và công tác kiểm tra, xử lý.

Trong quá trình xây dựng dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ Công an đã đề xuất nghiên cứu bổ sung các tội danh mới, các hành vi mới chưa được quy định trong Bộ luật Hình sự. Tại dự thảo báo cáo đánh giá tác động, vấn đề xử lý các hành vi sử dụng hóa chất, phương tiện, công cụ đánh bắt động vật có tính chất “tận diệt” như kích điện, sóng cao tần, hóa chất độc hại... cũng được đặt ra nghiên cứu. Ngày 20/8/2026, dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) đã được trình Quốc hội khóa XVI.

Không thể bỏ ngỏ nguồn cung thiết bị

Pháp luật hiện hành đã thiết lập nhiều tầng chế tài, từ xử phạt hành chính, tịch thu công cụ, phương tiện vi phạm đến truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Điều quan trọng là phải đánh giá đúng tính chất, mức độ của từng vụ việc, đặc biệt là hậu quả đối với nguồn lợi thủy sản và các yếu tố liên quan để xác định hình thức xử lý phù hợp.

Lần theo đường đi của những bộ kích, phóng viên ghi nhận việc tìm mua loại thiết bị này không quá khó. Nếu chỉ xử lý người cầm bộ kích xuống sông trong khi nguồn cung thiết bị vẫn dễ dàng tiếp cận thì việc ngăn chặn khó có thể triệt để. Đối với việc mua bán thiết bị, cần làm rõ cơ chế quản lý những sản phẩm được quảng cáo, giới thiệu trực tiếp cho mục đích đánh bắt cá bằng điện. Đây là một mắt xích không thể bỏ qua.

Nhìn từ thực tế cho thấy, muốn những bộ kích điện không còn xuất hiện trên sông cần tác động đồng thời vào nhiều mắt xích: người trực tiếp sử dụng, nguồn cung thiết bị, khả năng phát hiện, xử lý vi phạm và sinh kế của những người đang sống dựa vào nghề sông nước.

Cùng với hoàn thiện chế tài, cần nâng cao hiệu quả kiểm tra, kiểm soát và sự phối hợp giữa lực lượng Công an, thủy sản, kiểm ngư, chính quyền địa phương cùng các lực lượng chức năng khác. Ngoài ra cũng cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn, hỗ trợ chuyển đổi phương thức khai thác phải đi cùng việc xử lý nghiêm những trường hợp cố tình vi phạm.

Với những người đã sống nhiều năm bằng nghề sông nước, nếu chỉ xử lý mà không thay đổi được nhận thức coi kích điện là một “nghề kiếm sống bình thường”, nguy cơ tái phạm vẫn còn. Sinh kế là điều cần tính đến, nhưng không thể trở thành lý do để nguồn lợi chung tiếp tục bị khai thác bằng một phương thức mà pháp luật đã nghiêm cấm. Cái giá không thể cân bằng một mẻ cá.

Câu chuyện trở về nơi phóng viên bắt đầu tham gia hành trình ghi nhận các “sát thủ” kích điện đánh cá trên các con sông khi trời chưa sáng. Gần 3 giờ sau, chiếc thuyền quay về với hơn 13kg cá. Số cá ấy có thể đặt lên bàn cân. Có thể bán và có thể tính được người kích cá kiếm được bao nhiêu tiền sau một buổi sáng. Nhưng không ai có thể đặt lên bàn cân những con cá không nổi lên mặt nước, những trứng, ấu trùng bị dòng điện tác động, những mắt xích sinh thái có thể mất đi, sinh kế của những người đánh bắt truyền thống bị ảnh hưởng hay những tai nạn có thể xảy ra trên sông.

Một dòng sông có thể nuôi sống nhiều thế hệ, nhưng nguồn lợi không phải là vô tận và những gì mất đi sau mỗi lần dòng điện phóng xuống dòng sông là điều không dễ gì cân đếm được.