Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, những quan điểm xuyên tạc lịch sử, phủ nhận giá trị truyền thống, hạ thấp vai trò của văn hóa và lợi dụng các vấn đề văn hóa để gây hoài nghi, chia rẽ nhận thức xã hội đặt ra những yêu cầu mới. Vì vậy, nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái, đồng thời chủ động xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội và phát triển đất nước trong tình hình mới.
Từ dấu mốc lịch sử năm 1946 đến chủ trương phát triển văn hóa trong tình hình mới
Trong tiến trình lịch sử dân tộc, văn hóa luôn giữ vai trò quan trọng đối với sự hình thành bản sắc, bản lĩnh và sức mạnh tinh thần của con người Việt Nam. Nhận thức sâu sắc điều đó, ngay trước khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, Đảng đã ban hành Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943, xác định ba nguyên tắc vận động văn hóa là dân tộc hóa, đại chúng hóa và khoa học hóa. Đây là văn kiện có ý nghĩa đặt nền móng cho đường lối xây dựng nền văn hóa mới, thể hiện quan điểm văn hóa phải gắn bó với vận mệnh dân tộc, phục vụ nhân dân và hướng tới tiến bộ xã hội.
Tiếp nối tư tưởng đó, ngày 24/11/1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Hà Nội. Trong phát biểu tại Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh vai trò dẫn đường của văn hóa đối với quốc dân. Tư tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” thể hiện nhận thức sâu sắc về mối quan hệ giữa văn hóa với chính trị, kinh tế và đời sống xã hội. Văn hóa không chỉ là hoạt động sáng tạo nghệ thuật hay đáp ứng nhu cầu tinh thần mà còn góp phần hình thành nhân cách, định hướng hành vi, bồi dưỡng lý tưởng và khơi dậy sức mạnh của con người trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ đất nước.
Tư tưởng ấy tiếp tục được cụ thể hóa trong đường lối phát triển văn hóa của Đảng qua các thời kỳ. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 xác định phương hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đến Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI, yêu cầu xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với mục tiêu phát triển bền vững đất nước.
Tiếp đó, Kết luận số 76-KL/TW ngày 04/6/2020 của Bộ Chính trị tiếp tục yêu cầu thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW, tập trung khắc phục những hạn chế, bất cập trong xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam. Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24/11/2021 tiếp tục khẳng định văn hóa là hồn cốt của dân tộc, đồng thời đề ra giải pháp chấn hưng, phát triển văn hóa và xây dựng con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới.
Đặc biệt, ngày 07/01/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam. Nghị quyết xác định phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước. Một dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt là việc lựa chọn ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam theo Nghị quyết số 80-NQ/TW.
Ngày 24/4/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, quy định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam, người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương. Đây không đơn thuần là việc bổ sung một ngày nghỉ mà còn thể hiện sự quan tâm đến quyền tiếp cận, sáng tạo và thụ hưởng văn hóa của nhân dân, đồng thời tạo thêm điều kiện để các giá trị văn hóa được lan tỏa sâu rộng trong đời sống.
Nhìn lại chặng đường 80 năm, có thể thấy tư tưởng “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn là định hướng có giá trị lâu dài. Từ Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 1946 đến Nghị quyết số 80-NQ/TW năm 2026 là quá trình kế thừa, bổ sung và phát triển tư duy về văn hóa, đáp ứng yêu cầu mới của đất nước.
Nhận diện những quan điểm sai trái, lệch lạc về văn hóa Việt Nam
Trong điều kiện hội nhập quốc tế sâu rộng, sự phát triển của internet và mạng xã hội đã mở rộng không gian giao lưu, sáng tạo và tiếp nhận văn hóa. Tuy nhiên, trên mạng xã hội xuất hiện những cách nhìn phiến diện, thiếu căn cứ, thậm chí xuyên tạc lịch sử và phủ nhận các giá trị văn hóa dân tộc. Một số người lợi dụng những hạn chế, tiêu cực trong đời sống văn hóa để đưa ra kết luận cực đoan, quy kết “do đường lối sai lầm của Đảng”, “hệ quả của thể chế”, gây hoài nghi về vai trò của văn hóa và chủ trương phát triển văn hóa của Việt Nam.
Một số quan điểm cho rằng, văn hóa truyền thống Việt Nam lạc hậu, bảo thủ, không còn phù hợp với xã hội hiện đại, cần loại bỏ. Những nhận định này thường lấy một số phong tục lỗi thời, hiện tượng mê tín, tập quán thiếu văn minh hoặc biểu hiện tiêu cực trong đời sống để đánh giá toàn bộ nền văn hóa dân tộc. Đây là cách nhìn lệch lạc. Văn hóa Việt Nam là kết quả của quá trình hình thành, phát triển hàng nghìn năm, được bồi đắp bởi truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, lòng nhân ái, ý chí tự lực, tự cường và tinh thần hiếu học. Những giá trị đó đã góp phần tạo nên bản lĩnh dân tộc trong quá trình dựng nước và giữ nước.
Cần phân biệt rõ giữa giá trị truyền thống cần kế thừa với những hủ tục, tập quán cần loại bỏ. Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là duy trì mọi yếu tố của quá khứ, mà phải biết chọn lọc, phát huy những giá trị tích cực, đồng thời khắc phục những biểu hiện không còn phù hợp. Vì vậy, việc lấy một số hiện tượng tiêu cực, lạc hậu để phủ nhận bản sắc văn hóa Việt Nam là sự khái quát thiếu căn cứ.
Quan điểm khác cho rằng, văn hóa chỉ là lĩnh vực tinh thần, không trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế, do đó cần ưu tiên kinh tế và công nghệ trước, còn văn hóa có thể đầu tư sau. Cách nhìn này chưa nhận thức đầy đủ mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa với các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nghị quyết số 33-NQ/TW đã nhấn mạnh yêu cầu xây dựng văn hóa ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Đặc biệt, Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh, động lực và trụ cột cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.
Thực tiễn cho thấy, văn hóa không chỉ góp phần hình thành đạo đức, nhân cách và chất lượng nguồn nhân lực mà còn trực tiếp tạo ra giá trị kinh tế thông qua du lịch, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, xuất bản và các ngành công nghiệp sáng tạo. Một nền kinh tế thiếu nền tảng văn hóa sẽ khó bảo đảm sự phát triển bền vững, bởi tăng trưởng vật chất không thể thay thế các chuẩn mực đạo đức, trách nhiệm xã hội và đời sống tinh thần của con người.
Bên cạnh đó, có những quan điểm đồng nhất hội nhập quốc tế với việc tiếp nhận nguyên vẹn các sản phẩm, lối sống và hệ giá trị từ bên ngoài; ngược lại, cũng có cách nhìn khép kín, cho rằng bảo vệ bản sắc dân tộc đồng nghĩa với hạn chế giao lưu, hội nhập văn hóa. Cả hai cách tiếp cận nếu tuyệt đối hóa đều chưa phù hợp với quy luật vận động của văn hóa. Bản sắc dân tộc không phải là sự khép kín hay bất biến mà được gìn giữ và phát triển thông qua quá trình giao lưu, tiếp biến có chọn lọc.
Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt ra yêu cầu xử lý hài hòa mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển. Đây chính là cơ sở để khẳng định hội nhập phải đi đôi với giữ gìn bản sắc, tiếp thu tinh hoa nhân loại nhưng không đánh mất những giá trị cốt lõi của dân tộc.
Đáng chú ý, trong môi trường số, một số thông tin sử dụng hình ảnh cắt ghép, trích dẫn không đầy đủ, tư liệu thiếu kiểm chứng hoặc diễn giải sai bối cảnh lịch sử để tạo ra nhận định tiêu cực về văn hóa Việt Nam. Có quan điểm khai thác những bất cập trong quản lý lễ hội, bảo tồn di sản, hoạt động nghệ thuật hoặc ứng xử xã hội rồi quy kết thành bản chất của cả nền văn hóa. Cũng có trường hợp lợi dụng sự khác biệt về phong tục, tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa giữa các cộng đồng để tạo ra cách nhìn đối lập, thiếu thiện chí.
Không thể mặc nhiên coi mọi ý kiến trái chiều là sai trái, bởi phản biện có căn cứ là cần thiết để phát hiện hạn chế và hoàn thiện chính sách. Tuy nhiên, những thông tin bịa đặt, xuyên tạc sự thật, cố tình bóp méo lịch sử hoặc kích động chia rẽ cộng đồng cần được kiểm chứng, đính chính và xử lý theo quy định pháp luật. Đây là yêu cầu quan trọng trong bảo vệ môi trường văn hóa lành mạnh và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin chính xác của người dân.
Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái phải dựa trên cơ sở lý luận và thực tiễn
Việc phê phán những quan điểm, góc nhìn sai lệch cần được thể hiện bằng lập luận khoa học, căn cứ lịch sử, pháp lý và dẫn chứng thực tiễn. Không thể chỉ sử dụng những lời khẳng định chung chung hoặc lý thuyết suông để giải quyết các vấn đề có tính chất phức tạp. Theo chúng tôi, cần nhìn nhận khách quan, đầy đủ những vấn đề lớn sau:
Thứ nhất, cần làm rõ giá trị lịch sử và tư tưởng của Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946 và đường lối, chủ trương của Đảng trong suốt tiến trình cách mạng. Trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, còn phải đối mặt với nhiều khó khăn, việc Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của văn hóa cho thấy tầm nhìn về xây dựng nền tảng tinh thần của một quốc gia độc lập. Tư tưởng ấy được tiếp tục kế thừa qua các nghị quyết, kết luận và chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa. Vì vậy, những nhận định cho rằng văn hóa chỉ là hoạt động phụ trợ, không có vị trí trong chiến lược phát triển quốc gia cần được soi chiếu trên cơ sở các văn kiện và thực tiễn nói trên.
Thứ hai, cần sử dụng những thành tựu cụ thể để đánh giá khách quan sức sống của văn hóa Việt Nam. Các di sản được UNESCO ghi danh, những loại hình nghệ thuật truyền thống, tiếng Việt, tri thức dân gian, lễ hội và phong tục tốt đẹp là những minh chứng cho sự phong phú, đa dạng của văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, những thành tựu đó không có nghĩa là mọi hoạt động văn hóa đều đã hoàn thiện. Tình trạng xâm hại di tích, thương mại hóa lễ hội, sản phẩm nghệ thuật thiếu chất lượng và ứng xử thiếu văn minh, thương mại hoá… là những tồn tại cần được nhận diện, chấn chỉnh. Chính việc khắc phục hạn chế, tiêu cực trong đời sống văn hoá mới làm tăng sức thuyết phục của các luận cứ bảo vệ văn hóa.
Thứ ba, cần nâng cao năng lực nhận diện thông tin sai lệch trên không gian mạng. Người sử dụng mạng xã hội cần kiểm tra nguồn tin, đối chiếu tư liệu, phân biệt thông tin chính thức với nội dung suy diễn hoặc chưa được xác minh. Khi xuất hiện những nhận định gây tranh luận, cần xem xét đầy đủ bối cảnh, căn cứ và bằng chứng thay vì chia sẻ theo tâm lý đám đông. Các cơ sở nghiên cứu và tổ chức văn hóa cần chủ động cung cấp thông tin chính xác, kịp thời giải thích những vấn đề phức tạp, tránh để khoảng trống thông tin tạo điều kiện cho tin giả lan truyền.
Thứ tư, phải phân biệt rõ phản biện xây dựng, đấu tranh với các biểu hiện tiêu cực với hành vi lợi dụng xuyên tạc, chống phá. Đấu tranh bảo vệ văn hóa phải dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật, tôn trọng sự thật và bảo đảm quyền tự do sáng tạo, tiếp cận văn hóa theo quy định. Những ý kiến góp ý, phê phán về hạn chế trong bảo tồn di sản, quản lý lễ hội, đầu tư văn hóa, chính sách đối với văn nghệ sĩ hoặc quyền thụ hưởng văn hóa của nhân dân; phê phán, đấu tranh với các tiêu cực trong đời sống văn hoá cần được tiếp thu và chấn chỉnh, giải quyết. Không đồng nhất mọi ý kiến khác biệt với hành vi chống phá.
Ngược lại, những nội dung cố tình bịa đặt, bóp méo sự thật, kích động thù hằn hoặc chia rẽ cộng đồng cần được phản bác bằng chứng cứ và xử lý phù hợp. Đặc biệt, phải nhận diện, đấu tranh với thủ đoạn lợi dụng những tồn tại, tiêu cực trong đời sống văn hoá để quy kết, đổ lỗi do Đảng, do chế độ, tạo cớ đòi thay đổi chế độ, thay đổi thể chế.
Như vậy, trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số, nhận diện, phản bác những thông tin sai lệch về văn hóa là yêu cầu cần thiết để bảo vệ sự thật lịch sử, giữ gìn bản sắc và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh. Tuy nhiên, đấu tranh phản bác không có nghĩa là né tránh hạn chế, phủ nhận phản biện hay tuyệt đối hóa những giá trị truyền thống. Cần lấy sự thật làm cơ sở, lấy tri thức làm phương tiện, lấy thực tiễn làm minh chứng; đồng thời tôn trọng những ý kiến góp ý có căn cứ và chủ động khắc phục những bất cập trong quản lý, bảo tồn, phát triển văn hóa.