Nhớ lại, chúng ta có những mất mát lớn quá. Hi sinh lớn quá. Mà bây giờ tôi còn sống. Tôi nghĩ, đáng lẽ người đó cũng được hưởng hạnh phúc gia đình như mình, tại sao bây giờ không còn nữa? Không. Tôi không thể không xúc động được. Tôi xúc động, có khi người ta không hiểu, người ta lại nghĩ rằng ông thấy bạn ông hi sinh bây giờ mới nhớ ông đã khóc. Thế còn triệu người khác, đồng chí của ông, đồng đội của ông đã hi sinh thì sao? Cho nên xúc động không phải đã là hay đâu. Nhưng đây là tình cảm, tôi không thể nào kìm nén được, GS Trịnh Ngọc Trình đã tâm sự với tôi như vậy.
Lần trang sử cũ
"Ba sẵn sàng" bắt nguồn chính từ phong trào thi đua yêu nước "Tam bất kì" và sau đó đổi gọi là phong trào "Ba bất kì" ở các chi đoàn, liên chi đoàn khoa của Trường ĐHSP Hà Nội: Đi bất kì nơi đâu Tổ quốc cần; Làm bất kì việc gì Tổ quốc giao phó; Vượt qua bất kì khó khăn gian khổ nào để hoàn thành nhiệm vụ.
Như ngọn gió thổi bùng bầu máu nóng, thổi căng sức trẻ, với sự lớn mạnh không ngừng và những kết quả to lớn thu được vào buổi tối ngày 30/4/1964, tại Nghĩa trang Mai Dịch, huyện Từ Liêm, Đoàn Thanh niên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội làm Lễ phát động "Phong trào Ba sẵn sàng". Đoàn viên thanh niên nhà trường đã tuyên thệ trước cờ Tổ quốc, cờ Đảng, cờ Đoàn và anh linh các liệt sĩ:
- Sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng nhập ngũ đánh thắng Đế quốc Mỹ xâm lược.
- Sẵn sàng hi sinh bảo vệ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, giải phóng miền
- Sẵn sàng đi bất cứ nơi nào, làm bất cứ việc gì Đảng và nhân dân yêu cầu mà không đòi hỏi đãi ngộ.
"Sẵn sàng! Sẵn sàng! Sẵn sàng!" Tiếng hô đáp lại vang trời. Bảy nghìn đoàn viên thanh niên, bảy nghìn bó đuốc diễu hành từ Mai Dịch đến Dịch Vọng, sáng rực cả một góc trời phía Tây Hà Nội.
Từ sự thành công của phong trào "Ba sẵn sàng" Đoàn trường ĐHSP Hà Nội đề nghị Trung ương Đoàn và Thành Đoàn Hà Nội nhân rộng phong trào "Ba sẵn sàng" đến toàn thể thanh niên Thủ đô. Ngọn lửa "Ba sẵn sàng" đã bắt đầu bùng cháy trong trái tim đầy sức trẻ và nhiệt huyết của thanh niên Thủ đô, rồi lan rộng khắp cả miền Bắc.
Trong những năm tháng sôi động của khí thế "Ba sẵn sàng", Đoàn trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã đóng góp tích cực cho phong trào với hàng nghìn đoàn viên và thanh niên có mặt trên khắp các trận tuyến: Tiền tuyến lớn miền Nam, chảo lửa khu Bốn, hải đảo, biên cương, trong mặt trận Khoa học - Kĩ thuật phục vụ xây dựng và chiến đấu, thậm chí ngay trên những nóc nhà cao tầng với trận địa phòng không dày đặc ở mảnh đất của Trường ĐHSP Hà Nội.
Nhiều cán bộ Đoàn trường đã hi sinh, nhiều người lại từ phong trào chiến đấu ác liệt mà trưởng thành lên như đồng chí Hoài Bảo - nguyên là Bí thư Tỉnh uỷ Lâm Đồng, đồng chí Kha Ba Tơ - nguyên Phó bí thư Tỉnh uỷ Kon Tum, đồng chí Hoàng Long - Phó Chủ tịch thành phố Đà Nẵng... Nhiều đồng chí xung phong đi miền Nam chiến đấu lại được phân công đi nước ngoài nghiên cứu, đã trở thành những Giáo sư, Viện sĩ như đồng chí Phạm Minh Hạc - nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục; Đinh Quang Báo - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; Đỗ Đình Thanh - Giám đốc Dự án Đại học - Bộ Giáo dục và Đào tạo...
Thạc sĩ Nguyễn Bá Cường - Bí thư Đoàn trường ĐHSP Hà Nội cho tôi biết nhân chứng lịch sử, người Bí thư Đoàn trường khởi xướng phong trào từ "Tam bất kì", "Ba bất kì" đến "Ba sẵn sàng" đó là GS Trịnh Ngọc Trình.
Người nhen ngọn lửa “Ba sẵn sàng”
Tôi hơi sững người vì cánh tay trái của ông không còn nữa. Còn ông đã chủ động xiết chặt bàn tay phải ấm áp đón tôi vào trong căn phòng làm việc của mình thuộc Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục miền núi (HEDO) trên phố Trịnh Hoài Đức. Nghe xong câu hỏi về ấn tượng của ông về phong trào "Ba sẵn sàng", GS Trịnh Ngọc Trình trầm giọng:
- Tôi không thể nào mường tượng nổi, sau lễ phát động, hàng nghìn sinh viên chích tay lấy máu viết đơn sẵn sàng đi bất cứ nơi nào Đảng cần, sẵn sàng chiến đấu hi sinh vì miền
Ông vốn là chiến sĩ thuộc Tiểu đoàn 62, 87, Trung đoàn 34 chiến đấu ở Hà Nam Ninh. Cuộc đời người chiến sĩ đang say mê với những cuộc hành quân chiến đấu thì cuối năm 1952 ông được đoàn thể cử sang Trung Quốc học tập. Đồng chí chỉ huy nói với ông: "Chiến tranh rồi sẽ qua đi, bom đạn rồi sẽ thôi gào thét. Hòa bình lập lại cần nhiều người có chữ để xóa nhanh vết thương, xây dựng đất nước mạnh giàu, quân đội ta tiến lên chính quy hiện đại. Em sang nước bạn học tập cho giỏi, xứng đáng với niềm tin của đoàn thể, đơn vị". Thế là từ người lính cầm súng, ông trở thành người thầy giáo cầm bút chiến đấu xây dựng đất nước. Sau nhiều năm dài dạy học ở các tỉnh miền núi Tây Bắc, ông được về ĐHSP Hà Nội học tập rồi trở thành giảng viên đại học và Bí thư Đoàn trường ĐHSP Hà Nội.
GS Trịnh Ngọc Trình cho tôi xem những kỉ vật một thời trai trẻ. Đó là những tấm ảnh nhỏ đã ố mờ bởi thời gian dài hơn nửa thế kỉ. Kí ức trong ông dần trở về, giọng ông như thủ thỉ, tâm tình:
- Trong những tấm gương về "Ba sẵn sàng" của trường, tôi đặc biệt ngưỡng mộ đồng chí Đặng Xuân Rương, Phó Bí thư Đoàn trường và đồng chí Tôn Thị Tĩnh - Bí thư liên chi đoàn khoa Hoá học hồi đó (nay bà là vợ nhà văn Nguyên Ngọc).
Cùng một lúc đồng chí Đặng Xuân Rương nhận được hai giấy gọi của cấp trên: Giấy gọi nhập ngũ và giấy gọi đi học nghiên cứu sinh tại Liên Xô. Đồng chí Rương đưa cho tôi xem và hỏi "Cậu định thế nào?"
Tôi nói: "Thật là nan giải! Cùng là yêu cầu của Đảng cả!".
Tôi nảy ra sáng kiến: Hai quyết định đều của Đảng, vậy ta đến xin ý kiến Đảng, xin ý kiến "Anh cả" là chuẩn nhất - Tôi buột mồm gọi đồng chí Trường Chinh là "Anh cả" vì đồng chí là anh ruột Đặng Xuân Rương.
Nhưng rồi, cuối cùng Đặng Xuân Rương cương quyết lên đường. Một ngày trước khi rời Hà Nội vào mặt trận, anh đến chia tay với tôi. Anh mặc quân phục, đội mũ đeo sao nghiêm chỉnh. Hai đứa ôm chầm lấy nhau mà chẳng nói nên lời.
Đến cuối năm 1970, nghe tin anh hi sinh khi đang chỉ huy Tiểu đoàn chủ công của Sư đoàn 308 tiến đánh vào Khe Sanh, tôi lặng người, xỉu đi. Tỉnh dậy thấy mình đang nằm ở bệnh viện. Tôi nghĩ tới ngày cưới của Rương dự định vào dịp Lễ Noel sắp tới mà trào nước mắt. Nhiều đêm mơ thấy anh trở về Văn phòng Đoàn trường Đại học Sư phạm chúng tôi.
GS Trịnh Ngọc Trình nghẹn ngào. Ông rút khăn tay lau nước mắt. Lúc lâu sau ông mới trấn tĩnh lại, nhưng vẫn chưa hết xúc động:
- Bây giờ nói lại tôi dễ xúc động bởi vì phong trào thì rất lớn, mất mát đối với tôi cũng là rất lớn, qua thời gian nó lắng đọng lại. Chính vì những mất mát ấy nên phong trào "Ba sẵn sàng" mới rạng rỡ. "Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước/ Mà lòng phơi phới dậy tương lai", đấy chỉ là một mặt thôi. Còn bao núi xương sông máu đổ xuống, mới có độc lập hôm nay.
Lửa thiêng trao tay thế hệ trẻ
"Ba sẵn sàng" như khối nam châm mang từ trường cực mạnh, có sức cuốn hút thanh niên, ai cũng muốn hiến dâng. Hiến dâng tự nguyện, dù biết đó là đi vào chỗ chết. Chính GS Trịnh Ngọc Trình, sau hôm nhận được tin đồng chí Đặng Xuân Rương mất, đã lên đề nghị với Trung ương Đoàn cho ông vào
- Thưa giáo sư, vì sao phong trào "Ba sẵn sàng" lại có sức hấp dẫn, cuốn hút thanh niên đến mê hồn như thế và hiệu quả lại lớn lao như thế?
- Theo tôi, phong trào đáp ứng được nguyện vọng bức xúc của thanh niên. Khi nước nhà lâm nguy, ý chí quật cường, lòng tự tôn dân tộc, khí phách anh hùng của tuổi trẻ Việt
- Đoàn Thanh niên hiện nay, làm sao phát động được "Ba sẵn sàng" trong thế kỉ XXI như thời của giáo sư?
- Tất nhiên hai giai đoạn có khác nhau. Đoàn Thanh niên hiện nay cần tìm được những hình thức, tìm được những nội dung mang tính tầm cỡ của đất nước, của dân tộc.
Bây giờ mình không chỉ hướng vào hi sinh về thân thể mà phải hướng về tương lai, những vấn đề mà thế hệ trước chưa làm được. Ví dụ như bây giờ Hà Nội đi đầu phát động phong trào toàn thể thanh niên Việt
Tôi tin rằng, phát động phong trào học ngoại ngữ trong thanh niên cả nước rất ý nghĩa và thiết thực
Hà Nội, 20/3/2011
