Ngày 2/11/2006, Viện Pháp y quốc gia chính thức được thành lập sau gần bốn năm chuẩn bị kể từ khi được Bộ Chính trị ra Nghị quyết 08-NQ/TƯ (ngày 2/1/2003) về cải cách tư pháp, trong đó có nội dung chỉ đạo việc quan trọng, cần kíp này.
Vậy là sau hơn 60 năm từ ngày lập nước, chúng ta đã có Viện Pháp y của cả nước, một cơ quan chuyên môn cao nhất về một công việc phức tạp nhất, có nhiều kiện tụng dai dẳng nhất trong các loại giám định tư pháp (GĐTP) mà mọi quốc gia phải thường xuyên đối mặt, bởi loại GĐ này liên quan tới tính mạng, sức khỏe và nhân phẩm con người.
Sau hơn 60 năm tồn tại và phát triển (năm 1945 Chính phủ đã ban hành sắc lệnh đầu tiên về công tác pháp y) của loại GĐ quan trọng bậc nhất này, chúng ta mới thành lập được Viện Pháp y Quốc gia có thể nói là chậm nhưng vẫn đáng mừng.
Trước năm 1988 - Nhà nước ban hành Nghị định 117/HĐBT về GĐTP nói chung - đã hình thành ba lực lượng Pháp y (PY) trong cả nước thuộc ba ngành Công an, Quân đội và Y tế do đòi hỏi bức thiết của hoạt động tố tụng. Từ năm 1988 trở đi, định hình lực lượng PY càng rõ nét ở ba ngành trên và xu hướng theo tập quán quốc tế là: PY Quân đội, phục vụ các cơ quan tiến hành tố tụng (THTT) trong quân đội; PY Công an và Y tế phục vụ các cơ quan THTT ngoài quân đội, trong đó PY Quân đội và Công an làm chuyên nghiệp và PY Y tế làm kiêm nhiệm.
Cùng với quyết nghị thành lập Viện Pháp y Quốc gia của Bộ Chính trị, ngày 1/1/2005 Nhà nước có Pháp lệnh Giám định Tư pháp (PLGĐTP) tiến bộ hơn thay thế cho NĐ 117/HĐBT còn nhiều bất cập. Theo pháp lệnh này, giám định PY không còn mô hình kiêm nhiệm mà bắt buộc phải làm chuyên nghiệp.
Với PY Công an và Quân đội do đã làm chuyên nghiệp từ lâu nên không phải lo việc chuyển đổi. Với PY ngành Y tế, ngoài cấp trung ương đã chuyển sang chuyên nghiệp từ năm 2002, còn lại toàn bộ hệ thống địa phương (trừ hai tỉnh) đều làm GĐ kiêm nhiệm nên việc xây dựng hệ thống tổ chức cùng với thay đổi phương thức hành nghề của cả hệ thống này rất nan giải.
Theo pháp lệnh, các tỉnh, thành phố có trên 3 giám định viên (GĐV) PY thành lập Trung tâm GĐPY trực thuộc Sở Y tế, nếu có 3 GĐVPY thì thành lập phòng PY thuộc bệnh viện tỉnh. Cho đến nay, sau gần hai năm PLGĐTP có hiệu lực thi hành, số trung tâm và phòng GĐPY được thành lập chưa đáng là bao mà nguyên nhân là những vấn đề rất cũ, nhiều ngành, nhiều người biết từ lâu nhưng chưa có cách nào khắc phục.
Những vấn đề này làm khó PY cả nước chứ không riêng gì ngành Y tế. Trước hết, “cánh cửa” ngăn cản việc tuyển dụng người làm PY là tâm lý sợ tử thi thâm căn cố đế của người Á Đông mà các bác sĩ (BS) cũng không phải là ngoại lệ.
Họ sợ tử thi từ trực giác lạnh lẽo của sự chết chóc đến mùi tử khí, sau đó là khía cạnh tâm lý, bởi người dân hay cán bộ sợ tử thi đến nỗi sợ cả BS PY, rồi đến khía cạnh tâm linh. Sợ đến nỗi có BS, bố mẹ mất cũng không dám tắm rửa, thay quần áo cho các cụ. Vì thế ở tỉnh Gia Lai - Kon Tum (cũ) BS PY y tế đứng xa tử thi cả trăm mét, cử kỹ thuật viên (y tá) vào mổ nên kết luận sai phải khai quật tử thi để GĐ lại. Ở Đắk Lắk, Khánh Hòa BS PY y tế cho kỹ thuật viên đến hiện trường mổ, còn mình thì ở nhà và sau đó viết kết luận GĐ (?!).
Nghề Y có hai chuyên khoa thường phải tiếp xúc với xác chết là Giải phẫu bệnh lý (GPBL) và PY. Ngay khi còn ở Trường Y, nếu năm cuối cùng bị phân học một trong hai chuyên khoa này thì gần như 100% sinh viên tìm mọi cách để thoái thác. Thậm chí khi phải miễn cưỡng học chuyên khoa này, ra trường cũng tìm mọi cách để “sang số” như đi học rồi làm chuyên khoa khác hoặc bỏ nghề. Hiếm hoi vài cá nhân chấp nhận làm công việc này để đổi lấy nơi công tác là thị xã, thành phố, không phải đi vùng sâu vùng xa, tiếp tục nuôi chí bền tìm cơ hội “sang số”.
Các trường đại học y đều có bộ môn PY nhưng từ khi có đến nay không được đào tạo BS chuyên khoa mới vì không ai chịu học nên chỉ đào tạo lại. Thứ đến là điều kiện làm việc, ở các quốc gia phát triển, nếu có người chết mà phải điều tra, khám nghiệm hiện trường xong, họ chở xác về Cơ quan GĐPY, BS PY đến khám nghiệm và mổ tử thi trong giờ hành chính, có đầy đủ phương tiện cần thiết, nhất là được đứng mổ, tư thế thoải mái.
Ở ta thì khám nghiệm và mổ tại hiện trường trên mọi loại địa hình, ở mọi tư thế, bất kể thời gian, thời tiết, mọi lúc mọi nơi. Đó là chưa kể chế độ đãi ngộ cộng với phương tiện kỹ thuật phục vụ công việc thì lạc hậu. Trước đây, do mô hình kiêm nhiệm, nên khoa GPBL bệnh viện tỉnh là xương sống của PY tỉnh. Các BS này vừa mổ người chết bệnh trong bệnh viện, vừa mổ tử thi trong các vụ GĐPY.
Nhưng từ khi có Bộ luật Dân sự, với điều 32 quy định: Muốn mổ tử thi phải được sự đồng ý của người quá cố hay thân nhân họ (trừ trường hợp cơ quan chức năng cần phải mổ tử thi), nên công việc này ở các khoa GPBL không còn nữa vì người dân không cho mổ thân nhân họ.
Khoa này hiện chủ yếu chỉ làm xét nghiệm mô người sống để phục vụ chẩn đoán bệnh (viêm, u...). Cũng từ lâu, các Tổ chức GĐPY y tế địa phương khi cần xét nghiệm mô người chết phải dựa vào khoa GPBL, lâu nay không hiểu sao họ rất ít khi làm việc này vì thế, chất lượng giám định không cao, bởi không phải mọi chẩn đoán PY đều có thể dùng mắt thường mà PY gọi là GĐ “chay”. 100% tổ chức GĐPY y tế địa phương chưa có phòng xét nghiệm máu, lông, tóc, tinh dịch, vải sợi... một phòng thí nghiệm chuyên môn rất cần thiết của GĐPY (trong khi Lực lượng Công an đã triển khai lĩnh vực GĐ này và phân cấp cho địa phương từ mấy năm nay; một số công an tỉnh, thành phố đang xúc tiến xây dựng bộ phận kiểm nghiệm độc chất phủ tạng). Thậm chí không có ngay cả một chiếc tủ lạnh để bảo quản phủ tạng, mẫu vật.
Xin nói thêm vì chi phí phương tiện tốn kém lớn nên hiện tại chỉ có các cơ quan GĐPY trung ương Công an, Quân đội và Y tế mới có phòng thí nghiệm độc chất phủ tạng. Vì thế khi có yêu cầu, cơ quan điều tra các tỉnh, huyện chỉ còn cách lên đường đi Hà Nội hay TP HCM với hành trang là một phích đá ướp mẫu giám định và phải chờ đợi rất lâu mới có kết quả kiểm nghiệm độc chất. Điều kiện làm việc gian khổ, thiếu thốn phương tiện cần thiết nhưng chế độ đãi ngộ hiện tại lại chưa động viên được những người làm nghề PY.
Chế độ bồi dưỡng GĐV TP theo vụ việc căn cứ Quyết định 160/TTg ngày 15/3/1995 và Thông tư liên Bộ 355/TTLB ngày 15/3/1996 với mức cao nhất 150.000đ cho trường hợp khai quật tử thi, đã quá thấp so với mức trượt giá sinh hoạt thế nhưng ở tất cả những nơi có PY không phải từ trước đến nay đã hoặc đều thực hiện nghiêm chỉnh. Còn lại các chế độ khác do Nhà nước ban hành như chế độ bồi dưỡng độc hại môi trường (4.500đ/ngày làm việc độc hại); bồi dưỡng do công việc thường xuyên tiếp xúc với người HIV/AIDS; phụ cấp đặc thù nghề nghiệp (GPBL, PY...), chế độ nghỉ mát hàng năm theo tiêu chuẩn độc hại thực hiện không thống nhất.--PageBreak--
Có ngành, có nơi bộ phận chính sách “lý luận” là hưởng cái nọ thì thôi cái kia nên cắt xoẹt độc hại môi trường dù chỉ có 4.500đ/ngày. Các BS GPBL và PY Công an và Quân đội không được hưởng phụ cấp nghề đặc biệt bằng 35% mức lương cơ bản dù số người làm PY trong hai ngành này là vô cùng ít ỏi so với tổng số bộ đội và công an, vì ngành Tài chính cũng "lý luận" đã được hưởng phụ cấp đặc biệt bằng 25% lương cơ bản của Công an và Quân đội, nhưng nghịch lý ở chỗ tất cả những người khác trong hai ngành này dù không làm nghề đặc biệt cũng vẫn được hưởng thêm 25% lương.
Vì thế, bỏ đi chế độ này của các BS GPBL và PY Quân đội, Công an là không có cơ sở xác đáng và không động viên được họ hành nghề. Nhà nước quy định: những nghề độc hại nặng nhọc, trong đó có GPBL và PY được nghỉ mát 1lần/1năm, thế nhưng có nơi “lý luận” nghỉ mát theo chế độ sĩ quan (1,2,3 năm/1lần tùy theo lương cao thấp) thì thôi nghỉ mát độc hại. Như vậy, rõ ràng là thiệt thòi cho họ vì nhiều người thay vì nghỉ mát 1 năm/ 1 lần thì 3 năm mới được 1 lần. Gần đây mới được “cho” lại lẻ tẻ vài xuất/năm/hàng chục người có tiêu chuẩn.
Ngày 30/1/2003, Chính phủ ban hành Quyết định 22/2003/QĐ-TTg, kèm theo là Thông tư liên tịch 03/TTLT, theo đó các cán bộ, chiến sĩ công an làm việc tại các trại tạm giam, trại giam, cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng (kể cả làm công tác bảo vệ) được hưởng phụ cấp do tiếp xúc với các đối tượng HIV/AIDS.
Thế nhưng các BS PY cả ba ngành hàng ngày trực tiếp mổ tử thi các trường hợp nhiễm HIV hoặc đã chuyển giai đoạn AIDS lại không được hưởng phụ cấp này cho dù số lượng người làm PY cả nước là ít ỏi chỉ so với số cán bộ, nhân viên ngành Y tế chứ không so với số người trong biên chế Nhà nước.
Thường thì người dân sợ xác chết do mùi tử khí nhưng họ ít biết rằng đáng sợ nhất với BS PY là lây nhiễm bệnh mà HIV/AIDS là một. Chỉ riêng địa bàn tỉnh Hà Tây hiện quản lý hơn 500 đối tượng nhiễm HIV hoặc đã chuyển giai đoạn AIDS. Cứ mỗi đợt rét là các vị này lại “đi” hàng loạt, có ngày vài ca. Theo quy định, những trường hợp AIDS đã rõ tuy không phải mổ tử thi nhưng vẫn phải khám ngoài để khẳng định không có chấn thương vì nhiều gia đình đối tượng hay nghi ngờ hoặc kiện do đánh mà chết. Những trường hợp chưa rõ đều phải mổ tử thi để kết luận nguyên nhân chết. Những đối tượng có kết quả xét nghiệm HIV dương tính, GĐVPY được biết nên cẩn thận đề phòng hơn.
Nguy hiểm nhất là những đối tượng tiêm chích ma túy chưa xét nghiệm và tỉ lệ nhiễm HIV ở họ rất cao mà khi mổ tử thi khó tránh khỏi các lỗi thao tác như kim, dao, kéo gây thương cho chính BS PY. Bộ Y tế quy định: mổ tử thi HIV/AIDS phải có ít nhất hai lượt găng cao su, trong đó có găng Latex đến tận nách và chi phí phòng bệnh, vệ sinh môi trường cho một ca theo thời giá hiện nay khoảng 3.000.000đ.
Thực tế chưa có nơi nào làm được vì quá tốn kém, vì thế các BS PY đành trơ gan cùng HIV/AIDS. Nếu lây nhiễm BS PY phải là đối tượng có nguy cơ cao nhất, rồi đến cán bộ kỹ thuật hình sự vì họ cũng phải khám ngoài tử thi! Ở ta, các phương tiện thông tin tuyên truyền chỉ nói đến hai nguyên nhân lây nhiễm là tiêm chích ma túy và quan hệ tình dục, họa hoằn mới nói về phơi nhiễm của cảnh sát trại giam, nhân viên y tế phải tiếp xúc với đối tượng này. Tuyệt nhiên chưa ai nói về nguy cơ lây nhiễm cao ở nghề PY.
Nếu chẳng may BS PY mắc phải căn bệnh này do nghề nghiệp thì ăn nói sao đây? Đã có nhiều BS PY nêu sáng kiến mời cán bộ chính sách, tài chính đi hiện trường để thấy mổ tử thi vất vả như thế nào rồi tham mưu cho Nhà nước để ra chế độ chi bồi dưỡng phù hợp. Đã có mời nhưng chẳng bao giờ thấy cán bộ xuất hiện (?!).
Từ khi có Pháp lệnh GĐTP, nhiều nhà chuyên môn có ý tưởng chuyển các tổ chức GĐPY thuộc ngành Y tế các tỉnh, thành phố sang hoạt động chuyên nghiệp nhưng đâu có dễ. Trước mắt, những tỉnh, thành phố thành lập Trung tâm GĐPY phải xây dựng trụ sở làm việc của cơ quan này kèm theo là trang bị phương tiện từ số không.
Ngoài những phương tiện cần thiết thì tối thiểu phải có trang bị cho hai bộ phận xét nghiệm mô và máu, lông, tóc, tinh dịch... trị giá vài trăm triệu đồng... chưa kể nếu xây dựng bộ phận kiểm nghiệm độc chất chi phí sẽ rất lớn. Nếu không lại vẫn phải tá túc bệnh viện tỉnh như tình trạng trước đây. Một vấn đề khó khăn khác đó là nhân sự, bởi những bác sĩ pháp y chuyên nghiệp cảm thấy tương lai không có gì đảm bảo. Chưa kể một số BS rất ngại dính dáng đến pháp luật, trước đây họ làm PY rất miễn cưỡng vì cả lý do này...
Mặt khác, chuyên môn GPBL rất cần cho chẩn đoán nhiều bệnh, nếu họ chuyển đi vẫn phải có người đủ khả năng chuyên môn thay thế, vì thế dễ gì bệnh viện cho họ ra đi!?... Bí người nên tỉnh Nam Định chỉ có một GĐV vẫn thành lập Trung tâm PY. Tuyển mới lại có những khó khăn khác. Lâu nay mọi cơ quan, tổ chức GĐPY rất khó tuyển người. BS mới ra trường chấp nhận làm trình dược viên, làm thuê cho các phòng khám tư nhân... thậm chí thất nghiệp chứ không chịu làm PY. Ngay trong ngày ra mắt, Viện PY quốc gia cũng phải thừa nhận là rất khó tuyển người.
Hiện thời nhìn vào ba cơ quan PY cấp trung ương thì thấy gay go, phần đông là những BS cao tuổi sắp nghỉ hưu. PY cũng giống các chuyên khoa khác, nếu chịu khó học hỏi, lăn lộn thực tế cũng phải mất mươi năm mới gọi là tạm chắc tay chứ chưa giỏi được. Vì thế đã làm PY phải học rộng hiểu sâu, không thể được chăng hay chớ... Khó khăn là thế nhưng đâu phải ai cũng ủng hộ. Được biết, Viện PY Bộ Y tế (nay là Viện PY Quốc gia) với chức năng Bộ Y tế giao, đến các tỉnh, thành phố để xúc tiến thành lập các trung tâm và phòng PY thì được nghe những lời tưởng như hoang đường nhưng thật 100%.
Số là vài vị là giám đốc, phó giám đốc Sở Y tế ở mấy tỉnh đều nói giống nhau rằng: Chúng tôi mất người, bỏ tiền của ra xây dựng PY chỉ để phục vụ Lực lượng Công an chứ ngành Y tế chẳng có lợi lộc gì. Xin thưa rằng PY không phải phục vụ cho lợi ích của Lực lượng Công an, ngành Kiểm sát, Tòa án, mà cùng với những ngành này PY có nhiệm vụ bảo vệ lợi ích toàn xã hội, đó là trật tự an toàn và công bằng pháp luật. Luật pháp nước ta quy định có GĐPY thuộc ngành Y tế, nếu giả sử luật đặt PY có ở ngành Tòa án thì ngành này cũng phải chấp hành. Nghe chuyện này mới hay là PY nước ta còn nhiều bĩ cực lắm thay.
Với việc thành lập Viện PY Quốc gia, PY nước ta có một bước phát triển mới, nhưng hiện tại vẫn như một cơ thể gầy guộc. Hy vọng từ nay trở đi, được sự quan tâm của các cấp, các ngành, các địa phương, PY một loại GĐ TP mà ai cũng bảo cần nhất nhưng ít quan tâm, sẽ từng bước phát triển, có thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nền pháp luật nước ta đang nhanh chóng hoàn thiện trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay
