Gia đình Giáo sư Nguyễn Lân

Một gia đình mẫu mực, tài hoa

Sáng sớm 26/9, tôi điện thoại tới PGS.TS Nguyễn Lân Cường, ngỏ ý muốn gặp ông để hỏi chuyện về "cụ Nguyễn Lân". PGS.TS Nguyễn Lân Cường đang dự lễ khánh thành chùa Phật tích ở Bắc Ninh, nhưng vẫn phong thái hồn hậu, đầy chất nghệ sĩ như thuở nào, ông nhận lời ngay.

Có lẽ với ông, được nói về cha mình, được nhớ về cha với những kỷ niệm êm đềm, dịu ngọt vẫn là điều ông say mê vô cùng, là những giây phút ông cảm thấy lòng thanh thản nhất, giúp ông cân bằng lại mọi trạng thái căng thẳng sau những công trình nghiên cứu dài hơi về "cổ nhân học"...

PGS.TS Nguyễn Lân Cường xúc động kể: "Cụ Nguyễn Lân" hồi nhỏ vất vả vô cùng, nhà nghèo đến độ không có ruộng đất gì trong một miền bạc điền, lại thường xuyên bị hạn hán, bố mẹ mất sớm, bốn anh em nheo nhóc, ông nội tôi phải bỏ làng đi tha phương cầu thực. Thực ra bà nội tôi sinh được 17 người con và ba tôi là con út, anh chị của ba tôi đều "hữu sinh vô dưỡng".

Do bà nội sinh đẻ nhiều, sức khỏe bà giảm sút trầm trọng, răng rụng hết khi mới ngoài 40 tuổi và bà đã mất năm 49 tuổi sau khi bị ho lao, suy kiệt. Nhà nghèo, lại khổ cực nên ba tôi sức khỏe cũng yếu ớt vô cùng, đến mức khi đi học mà có cái xe tải đi ầm ầm trên đường là cụ phải cắn vào móng tay cái cho khỏi ngã. Ấy vậy mà, với ý chí phi thường, cụ đã rèn luyện sức khoẻ suốt cuộc đời.

Ngay cả khi ông lâm bệnh nặng, bị ung thư đại tràng, ba tôi vẫn lạc quan, vẫn quan tâm đến mọi người. Nhận được thư học sinh cũ, ba tôi cũng gượng dậy, đôi bàn tay gầy gò run run vẫn cố gắng viết thư trả lời. Nằm trên giường bệnh, ba còn uất ức điện thoại cho một tờ báo khi nghe thấy thông tin có cô giáo bắt học sinh liếm ghế. Ba tôi là vậy, lúc nào ông cũng quên mình đi để nghĩ đến việc chung, nghĩ đến mọi người. Sau bao gian truân của cuộc đời, gần một thế kỷ nuôi dưỡng đàn con và đóng góp cho xã hội biết bao công sức, viết cho đời hàng vạn trang sách, ông vẫn đau đáu trong lòng như còn nhiều việc chưa trả nợ được".

Kể đến đây, PGS.TS Nguyễn Lân Cường nghẹn ngào. Ba ông - Giáo sư Nguyễn Lân, người thầy giáo nhân dân của biết bao thế hệ học trò Việt Nam đã về nơi vĩnh hằng được 7 năm, nhưng làm sao ông có thể nguôi nhớ về những năm tháng ba ông lăn lộn, đạp xe hết Thái Nguyên, Phú Thọ, Yên Bái, Tuyên Quang (lúc đó Giáo sư Nguyễn Lân là Giám đốc Giáo dục Liên khu Việt Bắc - PV) để dạy học và gây dựng trường sở thời kháng chiến. Ba ông cứ cọc cạch đạp xe hàng trăm cây số, đến từng tỉnh, từng trường để động viên các thầy giáo, cô giáo và học sinh. Rồi cụ còn tham gia dạy các lớp bình dân học vụ, thăm hỏi bộ đội...

"Ba tôi vẫn thường dạy tám anh chị em chúng tôi là không được đánh con và ông đã gương mẫu thực hiện điều này trong suốt cuộc đời mình. Ông giảng giải cho tôi, đánh con, mạt sát con là thể hiện sự bất lực của mình và làm cho con cái không phục, phải khuyên nhủ cho chúng thấy được điều hay lẽ phải. Lời khuyên ấy thật đơn giản, nhưng sao có lúc thấy khó vậy?" - Đến bây giờ PGS.TS Nguyễn Lân Cường vẫn thấm thía những lời ba dạy, những câu chuyện mà ba ông tâm sự với ông bao giờ cũng ẩn chứa những thông điệp sâu sắc.

Giáo sư Nguyễn Lân và gia đình người con thứ tư - PGS.TS Nguyễn Lân Cường.

Giáo sư Nguyễn Lân và gia đình người con thứ tư - PGS.TS Nguyễn Lân Cường.

Giáo sư Nguyễn Lân có lần từng nói với ông rằng, con luôn luôn phải nhìn lên tường xem con đứng ở chỗ nào, phía trên con còn nhiều người tài lắm. Con ra đường nếu gặp người thợ mộc, con phải chào họ là thầy, con có biết cưa, đục, bào, đâu, nên họ phải là thầy con về nghề mộc? Ba tôi luôn tâm niệm, cái khó nhất trong cách đối xử ở đời là phải biết mình đang đứng ở vị trí nào.

Rồi có lần, trong một bữa cơm, Giáo sư Nguyễn Lân thủng thẳng nói: "Cường ơi, ai đó họ nói xấu con thì sẽ xảy ra ba điều, thứ nhất, nếu họ nói đúng thì con phải sửa, thứ hai là sự hiểu lầm thì con phải bỏ qua cho họ, còn thứ ba nếu họ nói xấu thật thì con phải đến bắt tay ôm hôn họ. Không người nào giỏi hơn con mà đi nói xấu con cả, họ phải kém con thì mới nói xấu con, vậy là họ thừa nhận con khá hơn họ rồi".

Kể lại cho tôi nghe chuyện này, PGS.TS Nguyễn Lân Cường tâm sự rất thật: "Những điều đó càng nghĩ tôi càng thấy thấm thía, nhưng tôi vẫn chưa làm được điều thứ ba cụ dặn. Ba tôi luôn là vậy nên lúc nào cụ cũng thấy lòng thanh thản. Cả đời cụ sống thanh bạch, giản dị. Hồi đi kháng chiến chống Pháp, Nhà nước giao cho ba tôi một số tiền lớn để về địa phương chi cho các trường xây trường lớp. Năm 1951, khi nhận nhiệm vụ mới, cụ đã hoàn lại toàn bộ số tiền thừa cùng các chứng từ chi tiêu không thiếu một xu. Sau này, ba mẹ tôi sống trong một căn hộ tập thể ở Kim Liên rộng gần 20m2, nhưng ba tôi chẳng thế mà buồn phiền. Học trò của ba tôi đến chơi thấy thầy sống thanh đạm quá cứ xót xa...".

Có lẽ đến giờ ở Việt Nam chỉ duy nhất có một đại gia đình như gia đình Giáo sư Nguyễn Lân cả tám người con đều dạy đại học, đều trở thành những nhà khoa học xuất sắc. Người con trai cả của ông là GS.TS Nguyễn Lân Tuất, nguyên Chủ nhiệm Khoa Lý luận và sáng tác của Nhạc viện Nôvôximbiếc - Nga, Phó Chủ tịch Hội người Việt ở Nga, người Việt đầu tiên được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Công huân Nga (năm 2001).

Người con thứ hai là nữ Tiến sĩ Nguyễn Tề Chỉnh (bà đã qua đời), nguyên là giảng viên trường ĐH Sư phạm Hà Nội. Người con thứ ba là GS.TS Nguyễn Lân Dũng, nguyên Giám đốc Trung tâm vi sinh vật học ứng dụng, đại biểu Quốc hội khóa X, XI, XII. Người con thứ tư là PGS.TS Nguyễn Lân Cường, Phó Tổng thư ký Hội khảo cổ học Việt Nam, giảng viên ĐH Quốc gia Hà Nội.

Người con thứ năm là chuyên gia Nguyễn Lân Hùng, Tổng Thư kí các hội sinh học Việt Nam, giảng viên Khoa Sinh học, Trường ĐH Sư phạm Hà Nội. Người con thứ sáu là PGS.TS Nguyễn Lân Tráng, giảng viên ĐH Bách khoa Hà Nội. Người con thứ bảy là GS.TS Nguyễn Lân Việt, Viện trưởng Viện Tim mạch Việt Nam, Chủ nhiệm Bộ môn Tim mạch - Đại học Y Hà Nội, ông nguyên là Hiệu trưởng Trường ĐH Y Hà Nội. Người con út là PGS.TS Nguyễn Lân Trung, Phó Hiệu trưởng ĐH Ngoại ngữ, ĐH Quốc gia Hà Nội, Phó Chủ tịch Liên đoàn Bóng đá Việt Nam.

PGS.TS Nguyễn Lân Cường tâm sự với tôi rằng, mọi con đường là do các con tự lựa chọn, ông tôn trọng quyết định của các con. Thế nhưng, sự thành đạt đó thứ nhất là do ông và các anh em của mình đã noi gương cha mình mà phấn đấu, nỗ lực vượt bậc, vượt lên thành những nhà khoa học thành đạt mà đất nước cần...

Giáo sư Nguyễn Lân đã cống hiến trọn tâm và lực suốt đời mình cho nền giáo dục Việt Nam. Khi đất nước còn bị thực dân Pháp cai trị, ông đã giáo dục, dạy dỗ và truyền tinh thần yêu nước vào một bộ phận tầng lớp tiểu tư sản để rồi sau đó họ là những người phục vụ đất nước, cách mạng Việt Nam. Khi giữ chức vụ Giám đốc Giáo dục Liên khu 10, ông đã bổ dụng các Trưởng ty Giáo dục (nay là Giám đốc các Sở Giáo dục và Đào tạo) và cùng họ lo toan để đưa nền giáo dục dần vào nền nếp. Khi giảng dạy ở Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, ông đã đào tạo được một đội ngũ giáo viên tâm lý - giáo dục giỏi cho các viện và các trường đại học, phổ thông mới thành lập. Cũng trong thời kỳ này, ông đã biên soạn nhiều cuốn giáo trình về khoa học giáo dục có giá trị như: Ngữ pháp Việt Nam (1956), Lịch sử giáo dục thế giới (1958), Người thầy giáo XHCN (1960), Giảng dạy trên lớp (1961). Đến khi nghỉ hưu, ông cũng dành trọn thời gian cho việc lưu trữ tiếng Việt thông qua các cuốn từ điển. Ông được trao Giải thưởng Nhà nước về khoa học công nghệ cho "Cụm công trình về giáo dục từ điển Việt Nam".

Thu Phương

Các tin khác

Cồn Cỏ – mùa gió mới từ một hòn đảo tiền tiêu

Cồn Cỏ – mùa gió mới từ một hòn đảo tiền tiêu

Chỉ hơn một giờ lênh đênh, còn tàu rời biển Cửa Việt (Quảng Trị) đã cặp đảo Cồn Cỏ. Tháng Tư, hòn đảo nhỏ hiện trước mắt chúng tôi xanh thẫm bởi rừng, lấp lánh bởi nắng và mang một vẻ bình yên rất riêng của vùng biển tiền tiêu. Nhưng điều khiến người ta ngạc nhiên không chỉ là vẻ đẹp ấy, mà là cảm giác Cồn Cỏ đang chuyển mình.

Hành trình lập nghiệp của những người con xa xứ

Hành trình lập nghiệp của những người con xa xứ

Hàng trăm người từng rời quê hương Hà Tĩnh, Nghệ An và nhiều nơi khác với hai bàn tay trắng, bắt đầu từ những ngày làm thuê nhọc nhằn ở vùng đất LangBiang (Lâm Đồng). Hôm nay, chính những con người ấy đã trở thành ông chủ, dựng xây cơ nghiệp vững chắc, góp phần viết nên câu chuyện hồi sinh ấn tượng cho vùng đất này.

Du lịch từ bản, từ làng trên dãy Trường Sơn

Du lịch từ bản, từ làng trên dãy Trường Sơn

Ở dải đất phía Bắc Quảng Trị, men theo dãy Trường Sơn, những bản làng từng in dấu chiến tranh nay đang dần trở thành điểm đến hấp dẫn. Không còn chỉ là vùng đất của ký ức và chứng tích, nơi đây đang hiện diện trên bản đồ du lịch bằng chính bản sắc riêng – mộc mạc, chân thực và giàu trải nghiệm.

Cần Yên vững vàng nơi phên giậu Tổ quốc

Cần Yên vững vàng nơi phên giậu Tổ quốc

Sau cơn bão số 10, 11 cuối năm 2025 cuốn trôi mùa màng, nhà cửa, xã Cần Yên (Cao Bằng) đang từng bước hồi sinh. Trên mảnh đất biên cương còn nhiều gian khó, mầm sống đã trở lại, niềm tin được vun bồi từ sự đồng lòng của nhân dân và sự kề vai sát cánh của lực lượng Công an, Biên phòng.

Nghề “đo ni đóng giày” cho ngựa trên cù lao Thới Sơn

Nghề “đo ni đóng giày” cho ngựa trên cù lao Thới Sơn

Nằm giữa dòng sông Tiền thơ mộng, cù lao Thới Sơn (thuộc phường Thới Sơn, tỉnh Đồng Tháp) không chỉ được ví như “viên ngọc quý” của du lịch miệt vườn mà còn là nơi lưu giữ nhịp sống chậm rãi, tách biệt với sự hối hả của thời đại số.

Những “lá chắn” giữa đại ngàn Trường Sơn

Những “lá chắn” giữa đại ngàn Trường Sơn

Con đường vào các xã miền núi A Lưới - nằm ở phía Tây thành phố Huế - những ngày cuối năm vẫn còn sương giăng bảng lảng. Núi Trường Sơn đứng trầm mặc, rừng già xanh thẳm, bản làng nép mình bên sườn núi như bao đời nay. Nhưng phía sau vẻ tĩnh lặng ấy là một sự chuyển mình âm thầm mà bền bỉ - bắt đầu từ những con người được bà con gọi bằng cái tên thân thương: Già làng.

Cuộc gặp gỡ nghĩa tình ở Pác Bó sau 20 năm xa cách (bài 2)

Cuộc gặp gỡ nghĩa tình ở Pác Bó sau 20 năm xa cách (bài 2)

Năm 1961, Bác Hồ trở lại Pác Bó. Cuộc gặp gỡ sau hai mươi năm xa cách diễn ra trong niềm xúc động nghẹn ngào của đồng bào các dân tộc nơi địa đầu Tổ quốc. Trong vòng tay ấm áp của nhân dân Pác Bó, Bác gửi gắm niềm tin và kỳ vọng: Cao Bằng tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, trở thành một trong những tỉnh gương mẫu trong công cuộc xây dựng đất nước.

Bom Bo mùa xuân về

Bom Bo mùa xuân về

Chớm xuân, khi đất trời phương Nam bắt đầu chuyển mình sau những cơn gió lạnh cuối mùa, chúng tôi tìm về xã Bom Bo (tỉnh Đồng Nai) - mảnh đất đi vào lịch sử như một biểu tượng của lòng yêu nước, tinh thần "giã gạo nuôi quân" bất khuất của đồng bào dân tộc S'tiêng trong những năm tháng kháng chiến.

Trắng đêm ở xưởng in báo Công an nhân dân

Trắng đêm ở xưởng in báo Công an nhân dân

Đêm muộn, chúng tôi có mặt tại Xí nghiệp in 1, Công ty In Ba Đình - nơi in báo Công an nhân dân (CAND) và các ấn phẩm chuyên đề nhiều năm qua. Xưởng nằm trong Khu Công nghiệp an ninh tại xã Sơn Đồng, ngoại thành Hà Nội. Đêm ở Sơn Đồng yên lặng như tờ, nhưng khi bước chân vào xưởng sẽ cảm nhận rõ ở đây có một nhịp điệu khác. Khi ánh điện thay ánh mặt trời, khi máy in ầm ào thay thanh âm nhịp sống thì xưởng in rộn rã vào ca.

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng: “30 năm cầm bút, tôi vẫn trong bóng đổ của các bậc thầy chữ nghĩa ở An ninh Thế giới”

Nhà báo Đỗ Doãn Hoàng: “30 năm cầm bút, tôi vẫn trong bóng đổ của các bậc thầy chữ nghĩa ở An ninh Thế giới”

Từ một cây bút văn hóa quen viết về nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, Đỗ Doãn Hoàng đã rẽ sang con đường gai góc nhất của nghề báo: phóng sự xã hội, phóng sự điều tra. Những năm tháng lăn lộn cùng Báo An ninh Thế giới (nay là Chuyên đề An ninh Thế giới của báo CAND), anh để lại dấu ấn với những chuyến đi khắc nghiệt, những bài viết nhân văn nhưng cũng đầy hiểm nguy.

Vướng mắc ở 2 cảng cá sử dụng kinh phí bồi thường của Formosa

Vướng mắc ở 2 cảng cá sử dụng kinh phí bồi thường của Formosa

Mặc dù đã hoàn thiện, phê duyệt quyết toán vốn đầu tư dự án hoàn thành đưa vào sử dụng nhưng cả hai cảng cá Cửa Nhượng và Thạch Kim (Hà Tĩnh) đến nay vẫn chưa được cấp Giấy phép môi trường (GPMT) theo quy định. Nguyên nhân là do qua rà soát, các dự án này chưa có hồ sơ thủ tục pháp lý về đất đai, giao khu vực mặt nước sông, giao khu vực biển theo quy định của pháp luật.

“Thần y mạng” chữa bệnh bằng độc dược

“Thần y mạng” chữa bệnh bằng độc dược

Ngộ độc cá nóc, thịt cóc đã không còn xa lạ với người dân miền biển và miền núi, những nơi mà mỗi năm ngành y tế cấp cứu hàng chục trường hợp bị ngộ độc, thậm chí có những cái chết không đáng có vẫn xảy ra. Cá nóc, thịt cóc ngoài được sử dụng trong bữa ăn thì chúng còn được các “thần y” cõi mạng rao bán và quảng cáo như một loại thần dược giúp tăng cường sức khỏe, chống lão hóa và chữa một số bệnh nan y...

Vượt ngàn cây số đi theo tiếng gọi của rừng già

Vượt ngàn cây số đi theo tiếng gọi của rừng già

Khu bảo tồn nhiên nhiên - văn hóa Đồng Nai vừa tiếp nhận đội ngũ tri thức trẻ từ vùng núi Tây Bắc xa xôi xin về đầu quân. Họ là những thanh niên cần mẫn, yêu rừng, con em đồng bào dân tộc thiểu số phía Bắc được đào tạo chính quy về góp sức bảo vệ những cánh rừng già - lá phổi xanh của vùng Đông Nam Bộ.

Kỳ cuối: Thiêng liêng và bao dung tình yêu của người lính

Kỳ cuối: Thiêng liêng và bao dung tình yêu của người lính

Nếu câu chuyện trong bài trước khép lại ở ký ức chiến tranh – nơi tình yêu, sự mất mát của bà Phan Thị Biển Khơi với liệt sĩ Lê Binh Chủng trở thành một điển hình mối tình thời chiến, thì bài viết này mở ra một chương mới.

Kỳ I: Từ Thành cổ Quảng Trị đến mái ấm yêu thương

Kỳ I: Từ Thành cổ Quảng Trị đến mái ấm yêu thương

Chiến tranh đưa họ đến gần nhau bằng một tình yêu trong trẻo như hạt sương đầu ngày đọng trên lá cỏ non. Nhưng cũng chính cuộc chiến ấy đã làm dang dở hạnh phúc của họ, một người nằm lại giữa Thành cổ Quảng Trị khốc liệt, một người bươn bả nuôi con trong những tháng ngày gian khó.

Tình yêu rừng của người cựu chiến binh ở miền Đông Nam bộ

Tình yêu rừng của người cựu chiến binh ở miền Đông Nam bộ

Nếu không nặng lòng khi nhìn cảnh rừng bị tàn phá, cựu chiến binh (CCB) Nguyễn Quang Dương (bí danh Năm Dương, 78 tuổi đời, 43 tuổi Đảng; ngụ ấp 1, xã Minh Đức, tỉnh Đồng Nai) đã ung dung hưởng thành quả từ diện tích 6ha tiêu cho năng suất 25 tấn/năm.

Vĩnh Hoàng - vùng biển trăm nghề

Vĩnh Hoàng - vùng biển trăm nghề

Không có lợi thế cửa lạch để neo đậu tàu thuyền lớn, ngư dân vùng biển bãi ngang xã Vĩnh Hoàng (Quảng Trị) từ lâu đã chọn cho mình cách riêng để mưu sinh. Họ bám trụ ở những rạn biển gần bờ, nơi được ví như “rừng nhiệt đới dưới lòng đại dương” và từ đó dựng nên cuộc sống khá giả bằng đủ loại nghề đánh bắt theo mùa.

Bàu Chùa đến Câu Nhi - Những mảnh đất giữ hồn người lính

Bàu Chùa đến Câu Nhi - Những mảnh đất giữ hồn người lính

Từ Bàu Chùa mênh mang bóng tre làng đến Câu Nhi lộng gió ven sông, đất Quảng Trị đã khắc ghi hai bản anh hùng ca bằng máu đỏ tuổi hai mươi. 66 người lính Trung đoàn 6 ngã xuống trong 9 ngày đêm ở Bàu Chùa mùa xuân 1966; tiếp đó, 93 chiến sĩ Trung đoàn 88 vĩnh viễn nằm lại dưới chân cầu Câu Nhi mùa hè đỏ lửa 1972.

“Chơi dao có ngày đứt tay” hay chiêu trò tạo content bẩn

“Chơi dao có ngày đứt tay” hay chiêu trò tạo content bẩn

Trong thời đại mạng xã hội bùng nổ, nơi mỗi cú nhấp chuột đều có thể biến thành tiền, không ít người đã bất chấp chuẩn mực đạo đức để sản xuất những đoạn clip dung tục, phản cảm, nhằm câu view và kéo khách hàng. Những “chiêu trò” này không chỉ làm ô nhiễm không gian mạng mà còn tiềm ẩn nhiều hệ lụy nguy hiểm cho xã hội.

Bình yên dưới chân núi Pu Phen

Bình yên dưới chân núi Pu Phen

Nhờ những chính sách của Đảng, Nhà nước cùng sự vào cuộc của chính quyền địa phương, xã Yên Na (tỉnh Nghệ An) từng được coi là “điểm nóng” của ma túy giờ đã thay da đổi thịt, an ninh trật tự được đảm bảo. Người dân ở đây đã tham gia cùng chính quyền xây dựng đời sống mới, cuộc sống bình yên nép mình dưới chân núi Pu Phen.