Chủ trương miễn phí SGK cho học sinh là một trong những chính sách quan trọng nhằm giảm chi phí học tập cho gia đình, đồng thời hình thành mô hình thư viện SGK dùng chung, hạn chế tình trạng sách chỉ được sử dụng trong một năm học rồi bỏ đi gây lãng phí.
Theo lộ trình chung được Chính phủ quy định tại Nghị định số 271/2026/NĐ-CP, việc cung cấp miễn phí SGK cho học sinh trên phạm vi cả nước sẽ được thực hiện từ năm học 2029-2030 theo hình thức mượn - trả để tái sử dụng. Tuy nhiên, ngay từ năm học 2026-2027, nhiều địa phương đã chủ động triển khai sớm bằng nguồn ngân sách địa phương hoặc huy động nguồn lực xã hội hóa.
Tại Quảng Ninh, từ năm học 2026-2027, toàn bộ học sinh phổ thông và học viên giáo dục thường xuyên cấp THPT được hưởng chính sách cho mượn SGK miễn phí. Dự kiến, có khoảng 293.000 học sinh, học viên tại 229 cơ sở giáo dục được thụ hưởng chính sách này với kinh phí ước tính khoảng 80 tỷ đồng/năm. Chính sách cấp miễn phí SGK được triển khai theo mô hình thư viện dùng chung: Tỉnh cấp kinh phí đầu tư mua sắm SGK để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục; học sinh và giáo viên được mượn SGK sử dụng trong năm học hoặc học kỳ và hoàn trả sau khi kết thúc thời gian sử dụng để tiếp tục quản lý, tái sử dụng.
Tương tự, TP Huế cũng lựa chọn phạm vi hỗ trợ SGK cho học sinh trên diện rộng. Theo đó, từ năm học 2026-2027, thành phố cấp phát miễn phí toàn bộ SGK và tài liệu giáo dục địa phương cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, bao gồm học sinh tại các trường công lập, ngoài công lập, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên và các cơ sở giáo dục thực hiện chương trình giáo dục phổ thông. Tổng kinh phí dự kiến khoảng 52,8 tỷ đồng.
Là địa phương có quy mô học sinh đông nhất cả nước với gần 2,6 triệu học sinh nhưng với quyết tâm chính trị cao, UBND TP Hồ Chí Minh đã ban hành kế hoạch triển khai chính sách miễn phí SGK giáo dục phổ thông dành cho toàn bộ học sinh trên địa bàn từ năm học 2026-2027. Theo đó, tất cả học sinh phổ thông, không phân biệt trường công hay tư, được miễn phí SGK theo hình thức mượn - trả, nhưng phải bồi thường nếu làm hỏng, mất. Tổng kinh phí dự kiến khoảng 567 tỷ đồng. Thành phố nghiêm cấm thu các loại phí đặt cọc, bảo quản, thư viện liên quan. Các trường phải công khai danh mục sách, quản lý quá trình mượn - trả và kiểm kê, phân loại vào cuối năm...
Tại Cà Mau, chính sách miễn phí SGK cũng được triển khai theo lộ trình. Trong năm học 2026-2027, khoảng 157.670 học sinh tiểu học được miễn phí SGK. Từ năm học 2027-2028 mở rộng tới THCS và từ năm học 2028-2029 tới THPT, hướng tới mục tiêu tất cả học sinh được miễn phí SGK từ năm học 2029-2030 theo lộ trình chung được Chính phủ quy định…
Tại Nghệ An, hơn 208.000 học sinh diện ưu tiên dự kiến cũng được mượn SGK miễn phí ngay từ năm học 2026-2027. Theo ông Nguyễn Văn Khoa, giám đốc Sở GD&ĐT Nghệ An, việc miễn phí SGK đại trà cho học sinh thực hiện theo lộ trình của Bộ GD&ĐT, còn năm học 2026-2027, Sở GD&ĐT tham mưu tỉnh cấp kinh phí nhằm miễn phí SGK cho những học sinh có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, vùng sâu vùng xa, miền núi. Cụ thể, các đối tượng được thụ hưởng gồm con thương binh, liệt sĩ; học sinh mồ côi không nơi nương tựa; học sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo; học sinh khuyết tật; học sinh thường trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; học sinh các trường phổ thông dân tộc nội trú, trường nội trú liên cấp và những trường hợp có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khác...
Trong khi một số địa phương đã đi trước lộ trình chung của cả nước thì Hà Nội vẫn chưa thể thực hiện miễn phí SGK cho học sinh ngay trong năm học 2026-2027. Theo lãnh đạo Sở GD&ĐT Hà Nội, do thời điểm khai giảng đã cận kề, thành phố không còn đủ thời gian để lập dự toán, xây dựng kế hoạch và tổ chức lựa chọn nhà thầu cung cấp SGK theo đúng quy định. Điều này cho thấy, để thực hiện chính sách miễn phí SGK trên diện rộng, không chỉ cần nguồn kinh phí mà còn phải chuẩn bị trước về kế hoạch mua sắm, đấu thầu, số lượng sách, hệ thống thư viện và quy trình quản lý, mượn - trả. Theo phương án đang được xây dựng, Hà Nội dự kiến bắt đầu thực hiện chính sách miễn phí SGK từ năm học 2027-2028, tiến tới bảo đảm đến năm học 2029-2030, toàn bộ học sinh tại các cơ sở giáo dục thuộc thành phố quản lý được thụ hưởng chính sách…
Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, từ những mô hình thí điểm tại một số địa phương, chính sách miễn phí SGK đang từng bước được mở rộng, tạo tiền đề để đến năm học 2029-2030, học sinh trên cả nước có thể tiếp cận SGK miễn phí theo cơ chế mượn - trả, qua đó giảm một khoản chi phí đáng kể cho mỗi gia đình vào đầu năm học.
TS Vũ Việt Anh, chuyên gia giáo dục nhìn nhận, việc lựa chọn mô hình mượn - trả SGK thông qua thư viện nhà trường thay vì cấp phát để sở hữu cá nhân là một cách tiếp cận hiện đại, phù hợp với xu hướng phát triển bền vững mà nhiều quốc gia đã áp dụng. Đặc biệt, dưới góc độ giáo dục, giá trị lớn nhất của mô hình này không nằm ở việc tiết kiệm ngân sách mà ở những bài học về trách nhiệm và ý thức cộng đồng. Khi một học sinh hiểu rằng cuốn sách mình đang sử dụng sẽ tiếp tục đồng hành cùng một bạn nhỏ khác ở năm học sau, các em sẽ học cách giữ gìn tài sản chung, biết trân trọng những giá trị mình được thụ hưởng và hình thành tinh thần sẻ chia. Đó chính là những năng lực công dân mà nhà trường luôn mong muốn bồi dưỡng nhưng khó có thể chỉ truyền đạt bằng những bài giảng lý thuyết.
Ngoài ra, ở góc độ quản trị giáo dục, việc áp dụng hệ thống kiểm kê, mã hóa và quản lý sách bằng phần mềm thư viện cũng là cơ hội để thúc đẩy chuyển đổi số trong trường học. Một hệ thống quản lý minh bạch, đồng bộ sẽ nâng cao hiệu quả sử dụng tài sản công, đồng thời tạo nền tảng cho việc phát triển thư viện số và học liệu mở trong tương lai...
Để chính sách miễn phí SGK thực sự phát huy hiệu quả, theo TS Vũ Việt Anh, các địa phương cần quan tâm thêm một số vấn đề như: Đầu tư đồng bộ cho hệ thống thư viện trường học, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, để bảo đảm việc bảo quản và luân chuyển sách được thuận lợi; tăng cường giáo dục học sinh ý thức sử dụng, giữ gìn sách như một phần của chương trình giáo dục kỹ năng sống; phối hợp giữa nhà trường và gia đình để hình thành văn hóa đọc, giúp cuốn sách không chỉ được sử dụng trong lớp học mà còn trở thành người bạn đồng hành của trẻ trong suốt quá trình trưởng thành...
