Rất nhiều góp ý từ các chi tiết tới tinh thần chung của Luật đã được các đại biểu đại diện cho quản lý nhà nước ở các địa phương, nhà đầu tư vào điện, DN tiêu thụ điện... đưa ra trong buổi Tổng kết việc thi hành Luật Điện lực, vừa được Bộ Công thương tổ chức ngày 20/6.
Có quá nhiều "lỗ hổng"
Theo đánh giá của Bộ Công thương, từ khi Luật có hiệu lực đến năm 2010, mặc dù quá trình đầu tư phát triển các nhà máy điện gặp rất nhiều khó khăn, không đáp ứng yêu cầu tiến độ, nhưng sản xuất điện vẫn đạt được tăng trưởng.
Nếu như năm 2005, điện sản xuất của nước ta mới chỉ đạt hơn 53,6 tỷ kWh thì năm 2010, con số này đã lên gần gấp đôi, ở mức hơn 100 tỷ kWh. Công suất đặt máy cũng tăng gấp đôi, từ 11.576 MW lên 21.380 MW sau 5 năm. Tốc độ tăng trưởng sản xuất điện mỗi năm đều tăng trên 10%. Tính đến thời điểm này, 100% số huyện trong cả nước đã có điện lưới, cũng như điện tại chỗ; 98,16% số xã có điện, 20,5/22,2 triệu hộ dân trên cả nước được cung cấp điện (đạt 96,57%).
Về khu vực nông thôn, đã có 14,2/14,9 triệu hộ nông dân có điện (đạt 95,4% - hoàn thành vượt chỉ tiêu 90% hộ nông dân có điện theo Nghị quyết Đại hội X của Đảng đề ra). Tuy nhiên, ngoài những mặt đạt được thì hiện nay ngành Điện còn bời bời những nỗi lo.
Điều ai cũng có thể nhìn thấy, cảm nhận thấy chính là tình hình thiếu điện đang trở nên bức xúc. Trong vài năm trở lại đây, nhu cầu sử dụng điện của nền kinh tế ngày càng lớn, trong khi các công trình cấp điện mới thì liên tục chậm tiến độ. Điều đáng nói là Luật không có qui định rõ ràng về trách nhiệm và hình thức xử lý, bởi vậy nhiều chủ đầu tư được Nhà nước chỉ định cứ "nhởn nhơ".
Thực tế này chính Bộ Công thương cũng đã thừa nhận, "do không phải cam kết, không áp dụng các chế tài xử lý như trong cơ chế đấu thầu lựa chọn nhà thầu làm chủ đầu tư, nên hầu hết các chủ đầu tư không tập trung thực hiện các giải pháp quyết liệt về thu xếp vốn, về hoàn thiện các thủ tục chuẩn bị đầu tư, thiết kế, mua sắm, xây lắp v.v… hầu hết các dự án nguồn điện bị chậm tiến độ, tổng mức đầu tư không hợp lý, có nhiều khó khăn, phức tạp trong việc kiểm soát giá trị đầu tư, chất lượng của thiết bị công nghệ, nhất là các thiết bị phụ của các tổ máy nhiệt điện".
Về đường dây truyền tải và trạm biến áp gặp rất nhiều khó khăn, vướng mắc trong việc đền bù di dân, giải phóng mặt bằng nên cũng tiếp tục chậm tiến độ. Thứ nữa là hiện các qui định về cơ chế bán điện và giá điện một mặt không thu hút được đầu tư vào ngành Điện, một mặt gây ra nhiều rắc rối cho các địa phương trong việc thực hiện.
Từ khi Luật Điện lực có hiệu lực, chưa có hướng dẫn cụ thể về chính sách bảo đảm khuyến khích đầu tư xây dựng nguồn điện nói chung và chính sách hỗ trợ đầu tư, giá điện để phát triển các nhà máy điện sử dụng năng lượng mặt trời, năng lượng gió v.v… nói riêng.
Chính sách giá điện chưa thể hiện được cơ chế thị trường, chưa đảm bảo cho đơn vị điện lực thu hồi vốn đầu tư, các chi phí sản xuất kinh doanh và có lợi nhuận hợp lý để phát triển bền vững, chưa khuyến khích được các thành phần kinh tế đầu tư phát triển nguồn điện và chưa thúc đẩy xã hội tiết kiệm điện.
Sửa đổi Luật phải tạo ra cơ chế công bằng
"Nếu nói chi tiết về những điểm chưa phù hợp của luật và các văn bản hướng dẫn dưới luật, chắc phải có hội thảo 1 tuần" - Phó Giám đốc Sở Công thương một tỉnh phía Bắc nhận định. "Hiện Luật đang có vẻ bảo vệ lợi ích cho một nhóm đối tượng và xâm phạm lợi ích của một nhóm khác, trong khi lợi ích của người dân lại chưa được đảm bảo".
Mặc dù Luật Điện lực đã quy định tương đối cụ thể quyền và nghĩa vụ của các đơn vị điện lực, nhưng có một số vấn đề như: "trừ trường hợp có thỏa thuận khác với bên mua điện"; "đầu tư công tơ và đường dây dẫn điện đến công tơ cho bên mua điện"; "phối hợp đầu tư, bảo vệ công tơ và đường dây dẫn điện đến công tơ"; "trách nhiệm đầu tư, quản lý đường dây dẫn từ sau công tơ"; "bồi thường thiệt hại cho bên bán điện trong trường hợp sử dụng non tải máy biến áp"... chưa có văn bản hướng dẫn chi tiết, nên các đơn vị điện lực còn lúng túng khi triển khai thực hiện và đã có kiến nghị sửa đổi bổ sung. Thậm chí những qui định về an toàn lưới điện cũng "gây ra quá nhiều rắc rối trong quá trình thực thi".
Trong hàng chục ý kiến phát biểu của đại diện các Tập đoàn kinh tế lớn đang đầu tư vào điện (như Tập đoàn Dầu khí), lãnh đạo các Sở Công thương, đại diện các DN là khách hàng lớn của EVN... đều chỉ ra những khó khăn, bức xúc về cơ chế điện hiện nay.
Ngoài những nhà máy chậm tiến độ, không đưa vào phát điện kịp, thì có những nhà máy đã đầu tư xây dựng xong xuôi vẫn không thể phát điện vì không đàm phán được giá, không có đường dây truyền tải. Các Sở Công thương thì cho biết có những văn bản hướng dẫn vi phạm luật và không thể thực thi khi áp dụng vào thực tế.
"Tôi thấy rằng có rất nhiều điều phải sửa đổi. Và cái quan trọng nhất là phải tạo ra cơ chế công bằng, để mang lại lợi ích cuối cùng cho quốc gia, cho người dân, chứ không phải những cơ chế có lợi cho riêng ai" - ông Đỗ Mai, Phó Giám đốc Sở Công thương Vĩnh Phúc nhận định. Được biết, Bộ Công thương sẽ tiếp tục lấy ý kiến để bổ sung, trình Quốc hội xem xét sửa đổi Luật Điện lực trong thời gian tới. Vấn đề nòng cốt là xem lại cách thức thu hút, khuyến khích đầu tư mới vào điện, tạo điều kiện cho thị trường điện cạnh tranh phát triển, tạo ra cơ chế công bằng và hợp lý, thúc đẩy việc sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả
