Nâng cao sản lượng và chất lượng muối trong nước
Vấn đề đầu tiên mà chúng ta cần khuyến khích là thay đổi thói quen làm muối thủ công và nâng cao sản lượng muối các vùng. Muối thủ công làm đơn giản, ngắn ngày, tận dụng mọi lao động, chi phí đầu tư thấp nhưng lại có nhiều hạn chế về chất lượng như nhẹ, xốp, ướt, không trắng, nồng độ NaCl thấp và thường có lẫn tạp chất không tan. Đấy là chưa nói đến điều kiện khí hậu từng vùng, nồng độ nước biển mỗi nơi khác nhau, khiến cho chất lượng muối cũng bị ảnh hưởng.
Trung bình mỗi năm, diêm dân miền Bắc chỉ làm được khoảng 140 ngày có nắng, trong khi ở miền Trung (Bình Thuận, Ninh Thuận) hay miền Nam (Bạc Liêu, Sóc Trăng) thì nắng to, nắng dài ngày, độ mặn của nước biển cao hơn, hạt muối cũng trắng, nặng và lượng NaCl cao hơn. Ngoài ra, miền Bắc còn bị ảnh hưởng của mưa lũ hay sự xâm thực của biển, khiến cho việc sản xuất muối cũng gặp nhiều khó khăn hơn.
Từ bao đời nay, diêm dân vẫn quen với quy trình phơi muối trên cát cùng với sự "ăn non", khiến cho chất lượng hạt muối có những hạn chế nhất định, dẫn đến việc giá thành rẻ, bên thu mua không mấy mặn mà. Để khắc phục tình trạng này, mấy năm trở lại đây, tại một số vùng làm muối như Nam Định, Thái Bình, Thanh Hóa, Nghệ An… đã ứng dụng khoa học kỹ thuật xây dựng mô hình chuyển đổi vị trí chạt lọc từ đầu sân phơi cát ra giữa sân.
Mô hình này đã mang lại hiệu quả cao cho người sản xuất như tăng năng suất, giảm sức lao động nặng nhọc, cũng như chi phí vận chuyển. Tiếp đó, những địa phương này còn ứng dụng công nghệ kết tinh muối trên bạt nilon. Sản lượng muối sau khi ứng dụng công nghệ này tăng 1,3 đến 1,4 lần so với sản xuất muối trên nền xi măng và hạt muối cũng đảm bảo độ trắng và chất lượng tốt hơn.
Cùng với sự thay đổi trên, việc thu mua muối dự trữ quốc gia cũng cần có những cải tiến nhằm hỗ trợ diêm dân. Theo ông Trần Bá Thiết - Phó Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Nam Định, chúng ta không thu mua tùy tiện theo cách hiện nay mà có kế hoạch khảo sát cụ thể từng địa phương.
Ví dụ như tỉnh giao cho các huyện, từng huyện trực tiếp thu mua với các xã. Như vậy, chúng ta vừa kiểm soát được tình hình sản xuất muối, vừa tạo sự cân đối giữa các địa phương làm muối. Đó là cách để chúng ta tận dụng tối đa nguồn muối dồi dào trong nước và không phải bỏ ngoại tệ nhập khẩu muối nước ngoài.
Đầu tư thỏa đáng cho các nhà máy sản xuất muối công nghiệp
Như phần đầu chúng tôi đã đề cập, các cơ sở sản xuất hóa chất hay y tế luôn ta thán về việc thiếu muối chất lượng cao, nên họ phải "bám" vào việc nhập khẩu muối công nghiệp. Điều kỳ lạ là mặc dù họp hành, tranh luận nhiều nhưng đến thời điểm này, chưa một nhà máy sản xuất muối công nghiệp tầm cỡ quốc gia đi vào hoạt động.
Một số nhà khoa học am hiểu về ngành muối đều cho rằng, một dây chuyền sản xuất muối công nghiệp hay muối chất lượng cao không phải là vấn đề quá khó, chỉ một trăm đến vài trăm triệu đồng. Chính vì thế, trong thời gian tới, Nhà nước cần đầu tư và tạo một cơ chế ưu đãi về tài chính để xây dựng và đưa các nhà máy sản xuất muối công nghiệp vào hoạt động.
Theo đó, nên chọn ra một số đơn vị có tiềm lực, sau đó sẽ xây dựng một cơ chế cụ thể để Chính phủ xem xét hỗ trợ. Bên cạnh đó là việc quy hoạch tổng thể nghề muối tại các địa phương. Các địa phương cần phải có những quy hoạch thiết thực, khắc phục tình trạng sản xuất phân tán như hiện nay khiến việc thu mua nguyên liệu đầu vào gặp khó khăn vì chi phí vận chuyện bị đội lên cao.
Đó có thể coi là những giải pháp chính nhằm hạn chế, tiến tới việc không nhập khẩu muối công nghiệp, tiết kiệm được ngoại tệ để sử dụng vào những việc khác có ý nghĩa hơn, thiết thực hơn. Song, điều này không phải thực hiện trong ngày một ngày hai mà phải trải qua một lộ trình.
Còn trước mắt, khi nhu cầu muối công nghiệp chưa đáp ứng đủ cho nhu cầu sản xuất hóa chất thì việc nhập khẩu cũng phải tính toán thật kỹ. Theo ông Lê Văn Thắng - Phó Giám đốc Chi nhánh Muối Việt Nam, Tổng Công ty Lương thực miền Bắc thì các doanh nghiệp sản xuất muối công nghiệp cũng không nên "sính ngoại" khi cho rằng muối ngoại tốt hơn muối nội.
Thực tế, một số địa phương có chất lượng muối rất tốt, sản lượng cao, vận chuyển dễ dàng. Vậy tại sao ta không tận dụng? Mặt khác, Nhà nước nên kiểm soát và xác định đúng yêu cầu thực của các doanh nghiệp sản xuất muối công nghiệp. Đây là những việc chúng ta hoàn toàn có thể làm được và mang lại hiệu quả cao, tạo điều kiện và khuyến khích diêm dân sống được với nghề truyền thống của mình.
Khi thực hiện bài viết này, chúng tôi nhận được tin vui: Trường Đại học Bách khoa Hà Nội sau một thời gian nghiên cứu đã hoàn thành đề tài khoa học "Thực trạng về nghề muối và khả năng mở rộng mô hình chế biến muối sau khi thu hoạch".
Điểm mấu chốt của đề tài này là những biện pháp hữu hiệu để chế biến từ muối đen thành muối công nghiệp cao cấp, phục vụ cho việc sản xuất hóa chất và y tế. Nghiên cứu này mở ra một hy vọng tươi sáng cho ngành sản xuất muối Việt
Đánh giá của các nhà khoa học đều cho rằng, nếu mô hình này nhân rộng, chúng ta hoàn toàn có thể cung cấp đủ muối cho ngành công nghiệp trong nước, thậm chí có thể xuất khẩu. Và đến khi đó, việc nhập khẩu muối của chúng ta sẽ chỉ còn là "câu chuyện của quá khứ"
