Mặc dù từ đầu năm đến nay, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã nhiều lần yêu cầu các ngân hàng thương mại (NHTM) thực hiện đúng trần lãi suất. Tuy nhiên, câu chuyện "vượt trần" lãi suất dường như vẫn chưa có "thuốc đặc trị", các NHTM vẫn tìm mọi cách lách luật để huy động vốn lãi suất cao, làm "méo mó" thị trường. Cho đến ngày 7/9 vừa qua, khi Thống đốc NHNN chính thức ký Chỉ thị 02 yêu cầu các NHTM tuân thủ trần lãi suất huy động với các biện pháp kỷ luật mạnh mẽ như cách chức lãnh đạo, cấm làm việc trong ngành đối với cá nhân; cấm mở rộng chi nhánh, kiểm soát chặt đối với tổ chức đối với các NHTM vi phạm thì có vẻ như trật tự trên toàn hệ thống mới thực sự được lặp lại. Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế, để việc trần lãi suất huy động có thể duy trì một cách bền vững, lâu dài, NHNN cần tăng cường thêm các kênh giám sát việc thực hiện, thậm chí là phải xử lý mạnh tay với một số trường hợp vi phạm nhằm răn đe các ngân hàng có ý định lách trần.
Các NHTM đồng loạt "dừng" thỏa thuận lãi suất huy động
Ngày 9/9, trong vai người đi gửi tiền tiết kiệm, chúng tôi đã có mặt tại một chi nhánh của ngân hàng BIDV trên phố Trần Hưng Đạo (Hà Nội). Khi đề cập đến việc có thể thỏa thuận lãi suất cho khoản tiền gửi lớn hay không, chúng tôi đã nhận được cái lắc đầu của nhân viên giao dịch ở bàn số 4.
Theo nhân viên này, bắt đầu từ ngày 8/9, phòng giao dịch đã nhận được "lệnh" của lãnh đạo là không được huy động lãi suất quá 14% cho bất kỳ khoản tiền gửi nào dù là lớn hay nhỏ, dù là khách quen hay khách không quen. Thấy chúng tôi ngỏ ý sẽ mang số tiền này đến một ngân hàng khác để thỏa thuận, nhân viên này liền nhẹ giọng: "Tại thời điểm này, gửi ở ngân hàng nào mức lãi suất tối đa cũng chỉ là 14% thôi chị ạ. Theo chỉ thị của NHNN, nếu NH nào vượt trần lãi suất huy động thì sẽ cách chức hoặc đình chỉ chức vụ của người đứng đầu nên không NH nào dám "vượt rào" đâu. Chị có thể gọi điện thoại tham khảo các NH khác rồi quyết định".
Cùng lúc đó, tại bàn giao dịch số 2 và số 3, chúng tôi thấy hai khách hàng gửi tiết kiệm 50 triệu và 500 triệu đồng đều chấp nhận mức lãi suất 14% năm đúng như bảng niêm yết của NH.
Rời BIDV, chúng tôi tiếp tục đến một số chi nhánh ngân hàng khác cũng nằm trên phố Trần Hưng Đạo là Techcombank, Eximbank và SHB, khi chúng tôi đề cập đến việc thỏa thuận lãi suất cho một số tiền gửi khá lớn, nhân viên giao dịch ở đây cũng đều từ chối "vượt rào" với lý do đã có chỉ thị của cấp trên nên không thể nào làm khác và mong khách hàng hết sức thông cảm, tiếp tục hợp tác với NH.
Tương tự, trong buổi sáng 10/9, có mặt tại một chi nhánh của MaritimeBank ở Xa La (Hà Đông), nhân viên giao dịch ở đây cũng từ chối thỏa thuận lãi suất khi chúng tôi đề cập đến vấn đề này với lý do là đã có lệnh không được vượt rào huy động kể từ ngày 9/9.
Mặc dù trước đó khoảng 1 tuần, cũng tại chi nhánh này, nhân viên giao dịch đã xin số điện thoại với lời hứa sẽ thông báo lại sau khi "tham vấn" ý kiến lãnh đạo khi chúng tôi nói rằng đang có ý định gửi tiết kiệm 300 triệu đồng với lãi suất thỏa thuận.
Một câu hỏi đặt ra là với các khoản gửi tiết kiệm mới kể từ ngày 8/9 (thời điểm chỉ thị của NHNN chính thức có hiệu lực), khách hàng sẽ chỉ được hưởng lãi suất huy động tối đa là 14%/năm, còn với các khoản tiền gửi tiết kiệm trước đó mà NH đã "đi đêm" với khách hàng thì sẽ được xử lý thế nào?
Liên quan đến vấn đề này, một đồng nghiệp của chúng tôi cho biết: Người nhà của chị đang có 2 tỷ gửi tại một NHTM lớn với lãi suất thỏa thuận 18%/năm, khoảng 2 tháng nữa khoản tiền này mới đáo hạn. Khi nhận được thông tin các NHTM đều đồng thuận không huy động lãi suất vượt quá 14%/năm theo đúng chỉ thị của NHNN, người nhà của chị đã gọi điện đến NH mà chị đã gửi tiết kiệm để hỏi về quyền lợi của mình thì được nhân viên tín dụng của NH trả lời rằng: Khách hàng vẫn được hưởng lãi suất đúng như đã thỏa thuận là 18% nếu như không rút tiền trước hạn.
Sau khi đáo hạn, nếu khách hàng muốn tiếp tục gửi tiết kiệm tại NH thì chỉ được hưởng lãi suất theo đúng quy định của NHNN tại thời điểm gửi. Để xác nhận mức độ chính xác của thông tin trên, chúng tôi đã gọi điện thoại cho Phó Giám đốc một NHTM (xin đươc giấu tên) trên địa bàn Hà Nội thì được vị này cho biết: Khi thỏa thuận lãi suất với khách hàng gửi tiết kiệm, NH thường chỉ làm một bản hợp đồng và giữ luôn bản này, còn trên sổ tiết kiệm của khách hàng vẫn ghi lãi suất 14%/năm.
Khoản chênh lệch lãi suất theo hợp đồng thỏa thuận mà NH giữ sẽ được NH chi trả cho khách hàng ngay thời điểm gửi hoặc lúc hợp đồng đáo hạn. Do đó, NH có thể không chi trả khoản lãi suất chênh lệch như đã thỏa thuận cho các trường hợp khách hàng sẽ nhận khoản tiền này khi hợp đồng đáo hạn vì bản hợp đồng duy nhất đó là do NH giữ.
Tuy nhiên, nếu làm như thế sẽ mất uy tín, thậm chí mất luôn cả khách hàng nên NH sẽ trả phần chênh lệch như đã thỏa thuận cho tất cả các khách hàng gửi tiền trước thời điểm ngày 8/9.
Cần tăng cường nhiều kênh giám sát đối với các ngân hàng
Trao đổi với phóng viên Báo CAND về "sức nặng" của Chỉ thị 02 do Thống đốc NHNN ký ban hành ngày 7/9, trong đó đưa ra biện pháp xử lý mạnh nhất là có thể đình chỉ hoặc miễn nhiệm đối với người điều hành, người quản lý nếu như NHTM vi phạm quy định về lãi suất huy động, TS. Cao Sỹ Kiêm, nguyên Thống đốc NHNN, Chủ tịch Hiệp hội DNVVN cho biết: So với những lần trước thì chỉ thị lần này của NHNN có tính khả thi nhiều hơn.
Theo đánh giá của TS. Cao Sỹ Kiêm, việc các NHTM đồng thuận tuân thủ quy định trần lãi suất huy động không vượt quá 14%/năm của NHNN chính là cơ sở để hạ lãi suất cho vay xuống 17-19%/năm. Trong thời điểm hiện tại, điều này hoàn toàn có thể thực hiện được nếu dựa trên 2 cơ sở: Thứ nhất là lạm phát trên thực tế đã giảm nên lãi suất huy động hoàn toàn có thể giảm; Thứ hai là thanh khoản của các NHTM hiện đã được cải thiện nên các NH này không còn lý do để "đi đêm" huy động lãi suất bằng mọi giá như thời điểm trước. Ngoài ra, việc giảm lãi suất huy động để tiến tới giảm lãi suất cho vay đại trà về 17-19%/ năm không chỉ có lợi cho nền kinh tế, cho cộng đồng DN mà còn giúp các NH giảm được nguy cơ tăng nợ xấu.
Tuy nhiên, TS. Cao Sỹ Kiêm cũng khuyến cáo: Không thể chủ quan khi thấy các NHTM đã tuân thủ quy định về trần lãi suất của NHNN trong những ngày đầu mà lơi là đi việc giám sát, kiểm tra. Để việc trần lãi suất huy động có thể được xác lập lại một cách ổn định, bền vững thì ngoài các biện pháp mạnh có tính "răn đe" như trong Chỉ thị 02, NHNN cũng cần tăng cường thêm các biện pháp như hỗ trợ cho các NHTM thanh khoản yếu, đồng thời huy động thêm nhiều kênh để giám sát việc thực hiện.
Trong đó, bên cạnh việc NHNN thường xuyên thanh kiểm tra thì NHNN còn có thể sử dụng chính các NHTM để các NH này kiểm tra chéo, giám sát việc thực hiện của nhau để tăng thêm tính công bằng, khách quan. Thậm chí, có thể tiếp nhận các phản ánh của người dân về vấn đề này qua các số điện thoại của đường dây nóng. Đặc biệt, đối với một số trường hợp phát hiện vi phạm, NHNN cần xử lý nghiêm để từ đó có thể "răn đe" đối với các NH khác.
Trả lời câu hỏi PV Báo CAND về việc có ý kiến cho rằng, chuyện NHNN miễn nhiệm hoặc đình chỉ đối với người đứng đầu các NHTM nếu để xảy ra vi phạm về trần lãi suất sẽ khó thực thi vì trên thực tế điều này chỉ có thể áp dụng được với người đứng đầu các NHTM do NHNN bổ nhiệm, cả chuyên gia kinh tế là TS. Cao Sỹ Kiêm và TS. Vũ Đình Ánh đều khẳng định: Nếu ở các quốc gia khác thì lo ngại trên có thể sẽ có cơ sở. Tuy nhiên, với quy định của pháp luật Việt Nam, NHNN hoàn toàn có thể sử dụng các công cụ, các biện pháp mà mình có để xử lý tất cả các trường hợp NHTM vi phạm quy định (kể cả đó là NHTM mà người đứng đầu không phải do Thống đốc NHNN bổ nhiệm)
