Những ngày này, khi kỳ thi tốt nghiệp phổ thông sắp diễn ra và ngay sau đó là kỳ thi tuyển sinh đại học và cao đẳng đang ập đến, việc dạy thêm, học thêm (DTHT) càng ráo riết. Bởi thế, đưa vào qui củ và thực chất việc DTHT vốn từ lâu đã trở thành nỗi bức xúc của người dân ở hầu hết các địa phương trong cả nước.
Cái phức tạp của việc quản lý, sắp xếp lại DTHT là rất khó phân biệt được đâu là DTHT cần thiết, đâu là chạy theo phong trào hoặc một cách "cải thiện đời sống" của nhiều nhà trường và nhà giáo. Học thêm từ xưa đã có. Đó là cách củng cố và mở rộng kiến thức học sinh đã học trên lớp, một hình thức quản lý, giáo dục học sinh ngoài giờ học. DTHT được xã hội và nhà trường cùng phối hợp thực hiện theo nguyên tắc tự nguyện, tùy học sinh, tùy gia cảnh, tùy thầy cô giáo mà DTHT, dạy và học tập trung ở nhà trường thì ít, trừ trường hợp học trong mấy tháng hè, do các thầy cô giáo dạy miễn phí là chủ yếu; học theo nhóm và học ở nhà thì nhiều. Từ xa xưa, trong xã hội đã xuất hiện nghề gia sư, trước khi có trường học và cả sau khi có trường học. Nhiều gia sư là những nhà giáo có đạo đức và chuyên môn giỏi, được xã hội kính trọng, học sinh yêu kính trọn đời.
Chuyện DTHT, biến tướng của xu hướng thị trường hóa nhà trường, kết quả tất yếu của tình trạng xuống cấp nhiều mặt của hệ thống giáo dục hiện nay mới xuất hiện một vài chục năm gần đây. Nó ngày càng bành chướng, nấp dưới nhiều hình thức tinh vi nhưng thực chất làm lãng phí nhiều nghìn tỷ, hàng triệu ngày công lao động và góp phần làm băng hoại, phức tạp thêm những mặt yếu kém của hệ thống giáo dục.
Khi học thêm đã trở thành một phong trào, một tập quán xã hội thì dạy thêm cũng trở thành một thứ hàng hóa dịch vụ. Đã là hàng hóa thì có người bán, người mua và mỗi bên đều tìm cách để mình có lợi nhất. Bên bán, nhà trường và người dạy học, biết cách nâng cao giá trị hàng hóa của mình bằng cách bớt kiến thức chính khóa để dạy cho ai học thêm; ra bài kiểm tra, bài thi nhằm vào các kiến thức học thêm; trù úm, không thiện cảm với những học sinh không học thêm và ngầm vận động bằng nhiều cách để cha mẹ học sinh "tự nguyện" cho con học thêm.
Không chỉ dạy thêm ở nhà trường, tiền thu được đưa vào quĩ đời sống chung, nhiều thầy cô giáo còn tổ chức dạy thêm ở các nhóm tự tổ chức ở nhà mình, nhà học sinh để kiếm tiền, thậm chí có người nghỉ mất sức, nghỉ hưu để dạy ngoài. Có người chỉ cải thiện thu nhập hàng ngày, có người có tiền mua đất, mua nhà, sắm ô tô từ dạy thêm.
Về phía người có con học thêm, mang tâm lý bị thua thiệt, không giống ai nếu con không học thêm. Nhiều người còn "tranh thủ" cớ học thêm để làm thân, đút lót cho thầy cô giáo. DTHT từ chỗ trong sạch, lành mạnh thành một môi trường để tham nhũng, hối lộ trong ngành giáo dục.
Hậu quả không chỉ có vậy. DTHT theo cách khá phổ biến hiện nay còn làm quan hệ thầy trò, nhà trường và cha mẹ học sinh xuống cấp nghiêm trọng. Với học sinh, DTHT tràn lan khiến các em không còn thời gian nghỉ ngơi, vui chơi. Thể lực giảm sút. Trí óc quá tải. Tuổi thơ bị đánh cắp sinh ra tự kỷ, stress. Học hành trở thành một nghĩa vụ vô cùng nặng nhọc, nghĩ đến đã sợ. Mục tiêu "ngày khai trường là một ngày hội lớn" của ngành giáo dục trở nên xa vời.
Đưa vào qui củ DTHT là một chủ trương đúng, hợp lòng dân nhưng mới dừng ở việc hô hào sắp xếp lại, quản lý một bước DTHT trong nhà trường và một phần ở bên ngoài. Cách này còn nặng về hình thức và khó tránh khỏi "đánh trống bỏ dùi".
Để việc DTHT vào đúng bản chất và quĩ đạo của nó phải đi vào cái gốc, đó là cải tiến tình hình dạy và học hiện nay, làm sao để chương trình không còn quá nặng nề, nhồi nhét; làm sao để việc học trước tiên là để rèn đức rèn tài, không phải là một thứ "chợ đào tạo" theo quan niệm thị trường hóa nhà trường; làm sao để đạo đức làm thầy, đạo đức làm trò thấm sâu vào đời sống xã hội, trở thành một chuẩn mực. Đó là một quá trình gian khổ và lâu dài nhưng nhất thiết phải làm, với sự ủng hộ của toàn xã hội
