Ký ức xúc động về các chiến sĩ cách mạng trong “địa ngục trần gian”

Và rất nhiều tư liệu khác được giới thiệu tại triển lãm và giao lưu nhân chứng lịch sử, biểu diễn hoạt cảnh “Phút hồi sinh” của Di tích Nhà tù Hỏa Lò, Hà Nội.

Đây là sự kiện do Ban Quản lý Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày chiến thắng trở về của các chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày (1973 - 2023); 48 năm ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 - 30/4/2023).

Trưng bày “Phút hồi sinh” gợi nhớ thời khắc lịch sử hào hùng của những ngày chiến thắng trở về của các chiến sĩ cách mạng bị tù đày trong các “địa ngục trần gian”. Đây là hệ thống nhà tù, trại giam do đế quốc Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa thiết lập ở miền Nam: Côn Đảo, Phú Quốc, Chí Hòa, Phú Lợi, Tân Hiệp, Thủ Đức. Trong các nhà tù, trại giam này, địch áp dụng nhiều thủ đoạn tàn khốc nhằm đày ải về thể xác, tinh thần tù nhân. Kiên cường đấu tranh chống chế độ giam cầm hà khắc, nhiều chiến sĩ đã anh dũng hy sinh. Nhà tù Côn Đảo (1955 - 1975) là nơi kẻ địch áp dụng nhiều thủ đoạn thâm độc và tàn bạo nhất. Những người tù bị hành hạ suốt ngày đêm, chết dần chết mòn trong các chuồng cọp, xà lim.

Ngày 25/5/1970, một phần sự thật về Chuồng cọp trong nhà tù đã bị phanh phui trước dư luận quốc tế qua sự tố cáo của những học sinh, sinh viên trở về từ nhà tù Côn Đảo. Trại giam tù binh Phú Quốc (Trại giam tù binh cộng sản Việt Nam/Phú Quốc, 1967 - 1973) là trại giam lớn nhất của Mỹ và chính quyền Việt Nam Cộng hòa ở miền Nam Việt Nam. Đây là nơi giam gần 40.000 lượt tù binh, có 12 khu giam với gần 500 ngôi nhà làm bằng tôn, bao quanh là nhiều lớp rào kẽm gai, các vọng gác, quân cảnh canh gác 24/24h. Những chuồng cọp kẽm gai được dựng lên để nhốt tù binh được cho là “đầu sỏ chống đối”.

Trong khi đó, Khám Chí Hòa – “trận đồ bát quái giữa lòng Sài Gòn” là nơi địch tạm giam, tra tấn nhiều tù nhân trước khi đày đi Côn Đảo. Tại pháp trường, sân sau Khám Chí Hòa, chúng đã xử bắn anh Nguyễn Văn Trỗi vào ngày 15/10/1964.

Nội dung thứ 2 chủ đề “Ngày chiến thắng trở về” sẽ tái hiện những khoảnh khắc xúc động khi hàng nghìn chiến sĩ bị giam cầm được trao trả cho Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam. Thực hiện Hiệp định Paris, các cuộc trao trả tù binh, tù chính trị giữa ta và địch được triển khai từ tháng 2/1973. Các cuộc trao trả diễn ra nhiều đợt tại nhiều địa điểm khác nhau, trong đó hai địa điểm trao trả lớn nhất là sông Thạch Hãn (tỉnh Quảng Trị) và sân bay Lộc Ninh (nay thuộc huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước).

Bên dòng Thạch Hãn, từ nhiều trại giam, các chiến sĩ được đưa đến bờ Nam sông Thạch Hãn (Quảng Trị) dưới sự giám sát của Ban Liên hợp Quân sự bốn bên và các giám sát viên quốc tế. Sau khi bàn giao, các chiến sĩ xuống canô để đi sang bờ Bắc sông Thạch Hãn. Khi chưa đến nơi, nhiều người tù đã lao mình xuống sông để ùa vào vòng tay yêu thương của đồng đội. Dẫu thân thể không còn lành lặn, nhiều chiến sĩ vẫn giương cao khẩu hiệu, hát vang các bài ca cách mạng.

Có khá nhiều câu chuyện xúc động được chuyển tải trong phần 2 này. Ở đó, sông Thạch Hãn chứng kiến thời khắc đoàn tụ giữa 2 vợ chồng Trung tá Nguyễn Minh Sang và vợ là chị Nguyễn Thị Hà sau nhiều năm bị giam cầm trong các nhà tù Mỹ ngụy. Giữa những khuôn mặt rạng rỡ của đồng đội, trước ánh mắt tươi cười đầy trìu mến của người chồng, chị hơi cúi mặt xuống, một bàn tay như đang bám lấy những sợi tóc đã xơ cứng sau những năm bị đày đọa trong ngục tù. Giờ gặp lại nhau, thời gian, sự tra tấn đã hằn sâu trên khuôn mặt và ánh mắt xót xa của chị khi thấy đôi chân không còn nguyên vẹn của người chồng.

Tại sân bay Lộc Ninh, các chiến sĩ ở trại II biệt giam Cần Thơ phải chờ đợi hơn một năm vì kẻ địch không những trì hoãn trao trả mà còn cố tình giết dần, giết mòn những người tù. Đồng chí Vũ Văn Kim cùng các bạn tù tổ chức tuyệt thực 5 ngày để yêu cầu địch thực hiện trao trả theo Hiệp định Paris. Ngày 2/3/1974, đồng chí đã đứng lên, tự rạch liên tiếp vào bụng bằng dao tự chế để phản đối việc trì hoãn. 5 ngày sau (7/3/1974), địch phải trao trả các đồng chí tại sân bay Lộc Ninh. Ngày trở về tự do hôm đó đã in dấu suốt cuộc đời của nữ tù binh Võ Thị Thắng, sau này bà là Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch.

Tại Nhà tù Côn Đảo, sau năm 1973 - 1974, kẻ địch vẫn tiếp tục lưu đày nhiều tù nhân. Ngày 30/4/1975, Sài Gòn hoàn toàn giải phóng, địch ở Côn Đảo vội vàng di tản nhưng vẫn âm mưu thủ tiêu toàn bộ tù chính trị. Lực lượng tù chính trị đã thành lập Đảng ủy Côn Đảo và đi giải phóng tù nhân bị giam ở các trại. Những người tù đã được trở về quê hương sau nhiều năm tháng bị giam cầm, đày ải khắc nghiệt trên đảo. Đồng chí Lê Văn Thức là một trong những tử tù được trở về đất liền, ngỡ ngàng khi thấy má đứng đón. 2 mẹ con ôm nhau khóc. Khoảnh khắc này được nhiếp ảnh gia Lâm Hồng Long ghi lại, đặt tên cho bức ảnh là "Mẹ con ngày gặp lại" (hay còn gọi là "Ngày hội ngộ")”.

Sau ngày chiến thắng trở về, vượt qua nỗi đau thương tật, hoàn cảnh khó khăn, các cựu tù binh, tù chính trị vẫn vươn lên trong quá trình học tập, công tác với nỗ lực bền bỉ. Luôn nhớ về những đồng đội đã hy sinh tại nơi “địa ngục trần gian” năm xưa, những người tù đã phối hợp với lực lượng vũ trang của địa phương tổ chức tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sỹ, thăm hỏi các bạn tù có hoàn cảnh khó khăn, thăm lại nơi chốn cũ, ôn lại những kỷ niệm của một thời đấu tranh gian khổ, hào hùng không thể nào quên… Những nội dung này sẽ được thể hiện trong phần 3 chủ đề “Viết tiếp bản hùng ca”.

Dự kiến, cùng với lễ ra mắt chính thức vào ngày 10/3 và các ngày 16/3, 21/3, tại Di tích nhà tù Hỏa Lò sẽ có hoạt cảnh “Phút hồi sinh” tái hiện những phút giây lịch sử hào hùng của thời khắc trao trả những chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày tại bờ sông Thạch Hãn; giao lưu, gặp gỡ các nhân chứng lịch sử là các cựu tù từng được trao trả ở Thạch Hãn, Lộc Ninh năm 1973 - 1974.