Kỳ cuối: Siết chặt kỷ cương đô thị, đánh thức nguồn lực bị lãng phí

Cắt nguồn vận hành của công trình vi phạm

Trong giai đoạn 2020-2024, bình quân mỗi ngày cơ quan chức năng phát hiện và xử lý 1,36 vụ vi phạm trật tự xây dựng trên địa bàn. Bước sang 9 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng tiếp tục xử lý 629 trường hợp xây dựng không phép, sai phép hoặc vi phạm quy hoạch.

Những con số này cho thấy áp lực quản lý trật tự xây dựng rất lớn, nhất là khi địa bàn thành phố mở rộng, dân số đông và tốc độ đô thị hóa cao. Khi lực lượng quản lý ở cơ sở còn mỏng, việc phát hiện và ngăn chặn vi phạm ngay từ đầu càng trở thành yêu cầu quan trọng.

PCCC cũng là một trong những lĩnh vực đòi hỏi biện pháp quản lý quyết liệt. Trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn thành phố xảy ra 228 vụ cháy, làm 14 người chết, 27 người bị thương, thiệt hại tài sản khoảng 207 tỷ đồng.

Qua công tác điều tra, khám nghiệm hiện trường, nhiều vụ cháy có liên quan đến những tồn tại như lối thoát nạn bị che chắn, hệ thống điện không bảo đảm an toàn, hàng hóa dễ cháy bố trí không phù hợp hoặc cơ sở kinh doanh chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về PCCC.

Trong lĩnh vực môi trường, năm 2024, cơ quan chức năng phát hiện 5.225 vụ vi phạm thông qua kiểm tra trực tiếp và hệ thống camera giám sát. Những con số này đặt ra yêu cầu phải chuyển mạnh từ xử lý sau vi phạm sang ngăn chặn ngay từ khi nguy cơ hình thành.

Một trong những khó khăn được đặt ra lâu nay là sau khi bị lập biên bản, đình chỉ hoạt động hoặc yêu cầu dừng thi công, một số chủ thể vẫn không chấp hành, thậm chí tiếp tục thi công hoặc vận hành cơ sở. Trong trường hợp đó, việc chỉ ban hành quyết định xử lý nhưng không có biện pháp đủ mạnh để ngăn công trình tiếp tục hoạt động có thể làm giảm hiệu lực của quyết định hành chính.

Cơ chế yêu cầu ngừng cung cấp điện, nước đối với một số trường hợp vi phạm nghiêm trọng vì vậy được đặt ra trở lại trong khuôn khổ pháp luật mới.

Trước đây, biện pháp này từng được quy định tại Nghị định số 180/2007/NĐ-CP. Tuy nhiên, sau khi Luật Xây dựng năm 2014 được ban hành, cơ chế này không còn được quy định theo cách trước đây, tạo ra những khó khăn nhất định trong quá trình tổ chức thực hiện. Luật Phát triển đô thị đã mở cơ sở pháp lý để HĐND thành phố quy định cụ thể biện pháp này trên địa bàn.

Nhóm thứ nhất là các công trình đang thi công xây dựng không phép, sai phép, sai quy hoạch hoặc lấn chiếm đất; công trình thuộc diện phải thẩm duyệt về PCCC nhưng vẫn thi công khi chưa đáp ứng yêu cầu theo quy định. Biện pháp chỉ được thực hiện sau khi người có thẩm quyền đã yêu cầu dừng thi công bằng văn bản nhưng chủ đầu tư không chấp hành.

Nhóm thứ hai tập trung vào các cơ sở kinh doanh dịch vụ có nguy cơ cao về PCCC hoặc các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm môi trường đã có quyết định đình chỉ, di dời nhưng vẫn cố tình hoạt động.

Việc xác định rõ đối tượng, điều kiện và trình tự áp dụng là yêu cầu quan trọng để bảo đảm biện pháp quản lý vừa đủ sức răn đe, vừa không ảnh hưởng tùy tiện đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp.

Điểm đáng chú ý trong cơ chế mới là việc phân cấp thẩm quyền cho Chủ tịch UBND cấp xã. Đây là cấp chính quyền trực tiếp quản lý địa bàn, thường là nơi đầu tiên phát hiện công trình xây dựng sai phép, không phép hoặc cơ sở có dấu hiệu vi phạm.

Trao thẩm quyền đi cùng trách nhiệm có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý, nhất là với những vi phạm cần ngăn chặn ngay để tránh phát sinh hậu quả. Trong quá trình thực hiện, chính quyền cấp xã có thể phối hợp với lực lượng Công an và các đơn vị liên quan để bảo đảm an toàn khi tổ chức ngừng cung cấp điện, nước, đồng thời xử lý các hành vi chống đối, cản trở theo quy định.

UBND TP Hồ Chí Minh cũng có trách nhiệm định kỳ đánh giá việc thực hiện, tổng hợp những khó khăn, vướng mắc để kịp thời điều chỉnh. Đây là điều kiện quan trọng để bảo đảm một công cụ quản lý mạnh được sử dụng đúng đối tượng, đúng trình tự và không phát sinh lạm quyền.

Đánh thức những khu nhà, đất bị “đóng băng”

Nếu xử lý vi phạm là yêu cầu để lập lại kỷ cương thì thu hồi nhà, đất công sử dụng không hiệu quả lại là bài toán về chống lãng phí và giải phóng nguồn lực.

Theo số liệu tổng hợp từ UBND TP Hồ Chí Minh, trên địa bàn hiện có khoảng 1.491 lượt cơ sở, địa chỉ nhà, đất do các cơ quan, đơn vị Trung ương quản lý, với tổng diện tích khoảng 11,49 triệu m². Trong đó, 114 cơ sở, tổng diện tích hơn 233.400m², đã có phương án xử lý theo hướng thu hồi. Nhưng từ quyết định thu hồi đến việc bàn giao trên thực tế vẫn có thể kéo dài nhiều năm.

Khu đất số 561 đường Kinh Dương Vương, phường An Lạc, rộng hơn 56.400m² do Tổng Công ty Lương thực miền Nam (Vinafood 2) thuê làm nhà kho là một trường hợp được nêu trong hồ sơ. Kết luận số 101/KL-TTCP của Thanh tra Chính phủ xác định doanh nghiệp không sử dụng khu đất. Đến giữa năm 2026, UBND thành phố đã ra quyết định thu hồi do đơn vị không còn nhu cầu sử dụng.

Tại khu đất số 75/4 Phan Văn Hớn, phường Đông Hưng Thuận, diện tích gần 11.000m² do Trung tâm Sâm và Dược liệu TP Hồ Chí Minh quản lý, quyết định thu hồi đất đã được ban hành từ năm 2002 để xây dựng trường học theo quy hoạch. Tuy nhiên, sau nhiều năm, việc bàn giao vẫn chưa hoàn tất do vướng phương án di dời vườn dược liệu.

Một số khu đất khác của Vinafood 2 tại 161 Trần Huy Liệu, 400 Nguyễn Duy, 289 Bến Bình Đông và 72/2B Tô Vĩnh Diện cũng được xác định thuộc diện thu hồi nhưng việc bàn giao chưa hoàn tất.

Những trường hợp này cho thấy một vấn đề không mới nhưng khó giải quyết: đất đai thuộc phạm vi quản lý nhà nước của thành phố, trong khi tài sản gắn liền với đất lại do các cơ quan, đơn vị Trung ương quản lý. Khi trách nhiệm và trình tự phối hợp chưa được thiết kế đủ rõ, việc xử lý dễ rơi vào vòng lặp giữa các cơ quan. Đây cũng là khoảng trống mà cơ chế mới hướng tới giải quyết bằng việc đặt ra thời hạn cụ thể cho từng khâu.

Theo quy trình được đề xuất, từ khi cơ quan chuyên môn lập hồ sơ đến khi UBND thành phố thông báo thu hồi và ban hành quyết định thu hồi đều được xác định thời gian xử lý cụ thể. Việc phân định thời hạn nhằm hạn chế tình trạng hồ sơ kéo dài không xác định và làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan.

Trường hợp người sử dụng không chấp hành quyết định thu hồi, Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm tổ chức các bước theo thẩm quyền, trong đó có việc ban hành và phê duyệt phương án cưỡng chế theo quy định.

Đáng chú ý, việc xử lý các cơ sở nhà, đất công không chỉ là câu chuyện thu hồi một khu đất. Sau thu hồi, tài sản phải được điều chuyển, xử lý hoặc đưa vào khai thác theo đúng pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản công. Nếu chỉ thu hồi trên giấy mà không đưa được tài sản trở lại sử dụng hiệu quả, mục tiêu chống lãng phí vẫn chưa đạt được.

“Cụ thể hóa Luật Phát triển đô thị là một quá trình, không thể hoàn thành trong một, hai kỳ họp. Thường trực HĐND và UBND thành phố đã thống nhất, thời gian còn lại của năm 2026 sẽ tiếp tục tổ chức 2 kỳ họp HĐND để xem xét, thông qua các nghị quyết cần phải ban hành để triển khai thực hiện Luật Phát triển đô thị cũng như những nội dung quan trọng khác thuộc thẩm quyền.

Bên cạnh đó, cần tăng cường tham vấn chuyên gia, nhà khoa học, các hiệp hội, doanh nghiệp và các đối tượng chịu tác động trực tiếp của chính sách; nghiên cứu, chọn lọc kinh nghiệm phù hợp từ các đô thị phát triển trong khu vực và trên thế giới để vận dụng linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ, điều kiện thực tiễn của thành phố”-

Phát biểu của đồng chí Võ Văn Minh, Chủ tịch HĐND TP Hồ Chí Minh trong kỳ họp HĐND lần thứ V khóa XI.