Kỳ 2: Tạo lực đẩy mới cho hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo

Tạo “bệ đỡ” cho startup

Thực tế phát triển hệ sinh thái KNST cho thấy, để một doanh nghiệp công nghệ đi từ ý tưởng đến mô hình kinh doanh có khả năng cạnh tranh trên thị trường là một hành trình dài và nhiều rủi ro. Không ít doanh nghiệp phải mất nhiều năm để hoàn thiện sản phẩm, tìm kiếm thị trường và tiếp cận các dòng vốn đầu tư tiếp theo.

Trong khi đó, nguồn vốn đầu tư trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của các doanh nghiệp KNST. Việc phụ thuộc đáng kể vào dòng vốn bên ngoài khiến hoạt động của các startup dễ chịu tác động khi thị trường vốn quốc tế biến động.

Đây cũng là một trong những điểm nghẽn mà TP Hồ Chí Minh hướng tới tháo gỡ khi xây dựng các chính sách hỗ trợ mới. Thay vì chỉ hỗ trợ trực tiếp cho từng doanh nghiệp, thành phố đặt vấn đề hình thành đồng bộ từ ưu đãi thuế, hạ tầng khoa học - công nghệ đến chi phí ươm tạo, qua đó tạo môi trường để doanh nghiệp có thêm thời gian tích lũy nguồn lực và phát triển sản phẩm.

Trong nhóm chính sách này, ưu đãi thuế được xem là một công cụ quan trọng. So với chính sách chung được quy định tại Nghị quyết số 198/2025/QH15, chính sách của TP Hồ Chí Minh dự kiến dành mức ưu đãi cao hơn đối với thu nhập từ hoạt động KNST, trong đó có đề xuất miễn thuế thu nhập doanh nghiệp trong thời hạn tối đa 5 năm kể từ thời điểm phát sinh thuế phải nộp.

Cùng với đó, chuyên gia, nhà khoa học, người có tài năng đặc biệt và cá nhân khởi nghiệp thuộc diện chính sách cũng được hưởng cơ chế miễn thuế thu nhập cá nhân trong thời gian 5 năm đối với khoản thu nhập từ tiền lương, tiền công theo quy định.

Theo tính toán của cơ quan chuyên môn, việc thực hiện chính sách ưu đãi thuế sẽ làm giảm một phần nguồn thu ngân sách trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, cách tiếp cận của chính sách là chấp nhận giảm thu ngắn hạn để tạo điều kiện cho doanh nghiệp tăng khả năng tích lũy, đầu tư nghiên cứu và phát triển, mở rộng sản xuất, kinh doanh.

Khi các doanh nghiệp KNST trưởng thành, tác động trở lại nền kinh tế không chỉ nằm ở khoản thuế trực tiếp mà còn ở việc tạo việc làm, hình thành sản phẩm công nghệ mới, nâng cao năng suất và thúc đẩy các ngành kinh tế liên quan.

Không bao cấp, lấy nguồn lực xã hội làm đối trọng

Một điểm đáng chú ý khác trong chính sách mới là cách tiếp cận đối với hạ tầng khoa học và công nghệ. TP Hồ Chí Minh hiện có hệ thống tổ chức khoa học và công nghệ, doanh nghiệp công nghệ số và các cơ sở nghiên cứu khá lớn. Tuy nhiên, khả năng kết nối giữa nghiên cứu, đào tạo và sản xuất vẫn là vấn đề cần tiếp tục được cải thiện.

Nhiều kết quả nghiên cứu nếu không có phòng thí nghiệm, xưởng chế tạo mẫu thử, thiết bị chuyên sâu hay hạ tầng tính toán phù hợp sẽ khó đi đến bước thương mại hóa.

Từ thực tế này, chính sách hỗ trợ được định hướng vào hai nhóm hạ tầng gồm: hạ tầng vật lý và hạ tầng số. Trong đó có phòng thí nghiệm chuyên sâu, xưởng chế tạo mẫu thử, fablab; đồng thời phát triển các hạ tầng phục vụ điện toán, dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Giai đoạn 2026-2030, theo kịch bản nguồn lực được xây dựng, tổng kinh phí dự kiến khoảng 1.405 tỷ đồng, trong đó khoảng 825 tỷ đồng dành cho hỗ trợ hạ tầng tại các cơ sở, doanh nghiệp.

Đáng chú ý, ngân sách nhà nước không được xác định là nguồn chi trả toàn bộ. Cơ chế đồng đầu tư được đặt ra với nguyên tắc mức hỗ trợ từ ngân sách tối đa không quá 50% tổng kinh phí dự án; phần còn lại do tổ chức, doanh nghiệp đối ứng.

Cách làm này nhằm nâng cao trách nhiệm của đơn vị thụ hưởng. Khi phải bỏ nguồn lực của chính mình, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực để lựa chọn dự án có tính khả thi, tổ chức vận hành và khai thác hiệu quả hạ tầng được đầu tư.

Đi cùng với hỗ trợ là các yêu cầu về điều kiện tham gia. Doanh nghiệp phải chứng minh việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế, bảo hiểm xã hội theo quy định. Đối với một số doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn, yêu cầu về năng lực nghiên cứu và phát triển cũng được đặt ra, trong đó có tiêu chí liên quan đến tỷ lệ chi cho R&D.

Đối với các khoản tài trợ không hoàn lại có giá trị lớn, cơ chế bảo đảm thực hiện cũng được tính đến thông qua yêu cầu về bảo lãnh ngân hàng. Trường hợp dự án đình trệ hoặc dừng hoạt động do nguyên nhân chủ quan của đơn vị thụ hưởng, cơ quan quản lý có cơ sở chấm dứt hợp đồng và thực hiện thu hồi kinh phí theo cam kết.

Ngược lại, với những rủi ro xuất phát từ đặc thù của hoạt động nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo, việc xử lý trách nhiệm phải được xem xét theo quy định pháp luật. Đây là điểm quan trọng để chính sách vừa bảo vệ nguồn lực nhà nước, vừa không tạo tâm lý e ngại rủi ro đối với nhà khoa học và người thực hiện nhiệm vụ đổi mới sáng tạo.

Giảm thủ tục, tăng trách nhiệm

Nếu ưu đãi thuế tạo thêm dư địa tài chính, hạ tầng tạo điều kiện về năng lực nghiên cứu thì chính sách hỗ trợ chi phí ươm tạo được kỳ vọng giải quyết một mắt xích khác của hệ sinh thái KNST.

Trong giai đoạn 2024-2025, thành phố đã hỗ trợ 179 dự án ươm tạo. Giai đoạn tới, mục tiêu đặt ra là mở rộng quy mô hỗ trợ, với tối thiểu khoảng 550 dự án mỗi năm và nhu cầu kinh phí dự kiến khoảng 60 tỷ đồng/năm.

Nguồn lực này tập trung vào các nhóm lĩnh vực như công nghệ số, fintech, logistics và đô thị thông minh, công nghệ y tế và giáo dục, nông nghiệp công nghệ cao, công nghệ xanh và kinh tế biển, du lịch và công nghiệp văn hóa.

Đáng chú ý, thành phố không đi theo hướng tạo thêm một quy trình thủ tục hành chính riêng cho từng dự án. Thay vào đó, các trung tâm đổi mới sáng tạo, trung tâm hỗ trợ KNST được pháp luật công nhận sẽ đóng vai trò đầu mối tiếp nhận, sàng lọc và lựa chọn dự án.

Sau quá trình tuyển chọn, trung tâm ươm tạo đăng ký nhiệm vụ đổi mới sáng tạo với cơ quan nhà nước. Khi được phê duyệt, kinh phí được giải ngân thông qua trung tâm để hỗ trợ các dự án.

Cơ chế này có thể giúp giảm bớt gánh nặng thủ tục trực tiếp cho các nhóm khởi nghiệp, đồng thời chuyển một phần trách nhiệm sàng lọc và giải trình sang các tổ chức trung gian chuyên nghiệp.

Tuy nhiên, giảm thủ tục không đồng nghĩa với giảm kiểm soát. Nguyên tắc không hỗ trợ trùng lặp được đặt ra nhằm tránh tình trạng một cá nhân hoặc doanh nghiệp đồng thời nhận nhiều gói hỗ trợ cho cùng một nội dung.

Các hành vi sử dụng kinh phí sai mục đích, kê khai không trung thực, thanh toán trùng lặp hoặc vi phạm cam kết phải được xử lý, trong đó có yêu cầu thu hồi kinh phí theo quy định.

Đây cũng là điểm then chốt để chính sách hỗ trợ KNST không biến thành cơ chế bao cấp. Nhà nước tạo điều kiện về thể chế, thuế, hạ tầng và nguồn vốn mồi; còn doanh nghiệp phải chứng minh năng lực, bỏ nguồn lực đối ứng và chịu trách nhiệm về hiệu quả sử dụng nguồn lực được hỗ trợ.

Theo Nghị quyết số 86/NQ-CP năm 2026 về Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển tối thiểu 10.000 doanh nghiệp KNST, hình thành ít nhất 5 doanh nghiệp tỷ đô và đưa quy mô thị trường vốn đầu tư mạo hiểm đạt 1,5 tỷ USD.

Với TP Hồ Chí Minh, Kế hoạch số 48/KH-UBND đặt mục tiêu đến năm 2045 hỗ trợ phát triển 1.000 doanh nghiệp KNST và hình thành từ 15 đến 20 trung tâm đổi mới sáng tạo trọng điểm.

Những mục tiêu đó đòi hỏi một hệ sinh thái không chỉ có nhiều doanh nghiệp khởi nghiệp mà còn phải có khả năng nuôi dưỡng doanh nghiệp từ giai đoạn hình thành ý tưởng đến nghiên cứu, thử nghiệm, thương mại hóa và mở rộng thị trường.

Vì vậy, giá trị của các chính sách mới không chỉ nằm ở số tiền ngân sách được bố trí hay mức thuế được miễn, mà quan trọng hơn là cách thành phố thiết kế một cơ chế trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, kích hoạt nguồn lực xã hội và tạo hành lang pháp lý; doanh nghiệp, nhà khoa học và các tổ chức trung gian cùng tham gia và cùng chịu trách nhiệm.

Nếu thực hiện đúng mục tiêu, đây sẽ là nền tảng để TP Hồ Chí Minh từng bước củng cố năng lực đổi mới sáng tạo, tăng sức cạnh tranh của doanh nghiệp công nghệ và tạo thêm động lực cho tăng trưởng trong giai đoạn mới.

“Ngay sau kỳ họp HĐND TP Hồ Chí Minh lần thứ V, khóa XI, UBND TP Hồ Chí Minh khẩn trương cụ thể hóa và tổ chức triển khai các nghị quyết được thông qua; xác định rõ từng nhiệm vụ, từng cơ quan chủ trì, thời hạn hoàn thành và trách nhiệm của người đứng đầu. Đồng thời tiếp tục rà soát, hoàn thiện, trình tất cả các Nghị quyết triển khai Luật Phát triển đô thị tại kỳ họp tới.

Tập trung cao độ cho 3 tháng cuối năm, phấn đấu hoàn thành ở mức cao nhất các mục tiêu năm 2026: tăng trưởng GRDP trên 10%; thu ngân sách nhà nước trên 1 triệu tỷ đồng; giải ngân 100% kế hoạch đầu tư công.

Tiếp tục đẩy mạnh cải cách hành chính, phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; kiên quyết khắc phục tình trạng đùn đẩy, né tránh, chậm tham mưu, chậm tổ chức thực hiện.

Tập trung tháo gỡ các dự án tồn đọng, nhất là các dự án có khả năng giải ngân, tạo tăng trưởng và tạo nguồn thu; không để nguồn lực xã hội tiếp tục bị đình trệ do những vướng mắc thuộc trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước”-