Thương cảng lớn, mỗi năm có khoảng 40 triệu tấn hàng XNK ra vào cảng Hải Phòng, chuyện vài ngàn, vạn tấn sai về thủ tục, lẫn hàng cấm, hàng lậu tưởng như chuyện thường tình, chuyện "quét nhà ra rác". Nhưng trong 5 năm trở lại đây, trong số hàng trăm vụ việc vi phạm chính sách XNK có tính chất nghiêm trọng do các ngành chức năng phát hiện, hầu hết đều không thể xử lý đến bước cuối cùng. Nguyên nhân là không tìm ra được chủ hàng đích thực.
Nói cách khác, doanh nghiệp đứng tên nhận hàng một mực từ chối vai trò chủ hàng chỉ bằng một "điệp khúc" đơn giản: "Không biết, không nhập, không mua". Dĩ nhiên một khi pháp luật không thể nghiêm trị đến cùng thì vô khối loại hàng quốc cấm, hàng trốn thuế, nguy hại cho môi trường vẫn có cách để hiện diện tại cảng, vẫn len lỏi vào thị trường.
Vụ việc mới, chiêu thức cũ
Cuối tháng 4/2011, qua rà soát thủ tục hàng hóa nhập khẩu, Đội kiểm soát hải quan (KSHQ) - Cục Hải quan Hải Phòng (HQHP) đã đặt mối hiềm nghi đối với lô hàng thuốc lá sợi gần 600 tấn chứa trong 41 container đang nằm tại cảng Hải Phòng từ 5 tháng trước.
Từ mối nghi ngờ này, kết hợp với các nguồn tin điều tra bổ sung, Cục HQHP đã phối hợp với Cục CSMT (C36 - Bộ Công an) quyết định mở cuộc điều tra bằng động thái đầu tiên là kiểm tra thực tế lô hàng. Đúng như dự đoán, tất cả 41 container đều ken chặt những kiện thuốc lá dạng sợi, dùng để cuốn thuốc lá điếu.
Tiếp tục kiểm tra khâu thủ tục, đây là lô hàng thuộc diện tạm nhập tái xuất do Công ty cổ phần Trí Lộc có địa chỉ tại Hải Phòng đứng tên nhận hàng. Lần theo lược trình vận đơn, lô thuốc lá này có nguồn gốc từ Canada, được chuyển tải bằng đường biển gần như vòng quanh thế giới, trong đó, thời gian chờ tàu lâu nhất tại các nước châu Á. Đến cuối tháng 12/2010 mới cập cảng Hải Phòng để lưu cữu từ bấy đến nay. Đích đến cuối cùng này là phía bên kia biên giới Trung Quốc theo đường bộ tại Móng Cái.
Một đặc điểm khác, do thuốc lá là mặt hàng nhập khẩu có điều kiện, doanh nghiệp chỉ được nhập khẩu khi đã được Bộ Công Thương cấp giấy phép. Tuy nhiên, phía Công ty Trí Lộc đã không thể xuất trình được bất kỳ loại chứng từ, giấy phép theo quy định. Công ty Trí Lộc cho rằng mình chỉ làm dịch vụ ủy thác cho chủ hàng, vận chuyển ra đến Móng Cái để hưởng hoa hồng, cước vận tải thế là xong. Còn thực tế trong lô hàng đó chứa gì, giá trị ra sao, vô phép hay phải phép Trí Lộc không biết và không thể biết.
Chẳng lẽ bó tay?
Thực ra cách ứng phó của Công ty Trí Lộc với tình huống này cũng là điều không lấy gì ngạc nhiên, nếu không nói là đã biết trước như rất nhiều vụ việc tương tự xảy ra trong thời gian gần đây. Theo luật pháp Việt
Cần nói rằng, để phát hiện ra hành vi nhập lậu thật không dễ dàng gì. Ông Vũ Hoàng Dương, Trưởng kiểm soát HQHP từng hé lộ đã có nhiều vụ việc phải sử dụng nguồn tin từ ngoại biên, của tổ chức hình cảnh quốc tế - Interpol - mới có thể lật tẩy được lô hàng. Thế nhưng không phải ngành hải quan muốn làm gì cũng được, vì đang trong tiến trình cải cách mạnh mẽ về thủ tục hành chính, thủ tục hải quan theo phương châm nhanh gọn, thông thoáng và tiện lợi để tương thích với hải quan các nước trong khu vực, trên thế giới.
Cây gậy pháp lý cuối cùng còn khả dụng chính là quy trình quản lý rủi ro hải quan. Theo quy trình này thì kết quả đấu tranh chống các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại qua cửa khẩu cảng tùy thuộc vào độ nhạy bén của công chức hải quan, của các lực lượng chức năng khác như Cảnh sát kinh tế, Cảnh sát môi trường và tinh thần hợp tác của quần chúng.
Ngoài ra, sau nhập khẩu tiêu thụ là cả một chuỗi dài lô hàng chịu sự giám sát bởi quy trình sau thông quan. Thế nhưng quy trình này chỉ tác dụng đối với nhóm hàng hóa thương mại với các mức thuế khác nhau. Nhưng loại hàng "đặc biệt" như thuốc lá, ngà voi, sừng tê giác, rác phế liệu... thì chịu.
Như chúng tôi đã từng nhận định, một khi đã không đi trước, không đánh chặn hàng lậu kịp thời thì chúng vẫn âm thầm tuồn vào lảnh thổ. Phát hiện được một vụ việc đã khó, xử lý lại càng khó hơn cả về nghĩa đen hay bóng.
Đề nghị Tổng cục Hải quan, Cục HQHP cần tiếp tục tham mưu đề xuất với Chính phủ trong việc bổ sung quy định về kiểm tra hải quan theo hướng chặt chẽ nhưng không cản trở hoạt động XNK của doanh nghiệp. Cần phải có biện pháp hữu hiệu để ngăn chặn bằng được hành vi lợi dụng quy chế hải quan của các đối tượng mượn lãnh thổ của chúng ta để tiến hành các phi vụ buôn lậu.
