Qua rồi thời... “trên trời, dưới hàng”
Từ giữa năm 2011 đến tháng 9/2012, có đến hàng vạn container tồn đọng ở cả hai đầu tạm nhập (cảng biển Hải Phòng) và tái xuất ở các tỉnh biên giới phía Bắc, chủ yếu tại TP Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh do chính sách quản lý hàng hóa XNK của phía nước bạn thay đổi theo hướng thắt chặt đối với loại hình tiểu ngạch. Mặt khác, trong khi kênh tái xuất theo đường tiểu ngạch đối với Việt Nam là được phép, nhưng phía bạn lại chưa bao giờ thừa nhận đó không phải là hàng trái phép.
Việc đóng mở cửa làm thủ tục đối với loại hình này hoàn toàn phụ thuộc vào các lực lượng chức năng cửa khẩu phía Trung Quốc. Nguyên nhân thứ hai được xác định là thuộc về các doanh nghiệp Việt nam khi tuyệt đại đa số chỉ tham gia vào quá trình TN-TX bằng khâu dịch vụ trung gian như thủ tục đại diện nhận hàng tại cảng, vận chuyển container bằng đường bộ ra biên giới... Chỉ khi phía Trung Quốc nhận đủ hàng, mọi chi phí của hợp đồng ủy thác mới được thanh toán hết. Chính vì thế, doanh nghiệp Việt Nam luôn chịu thiệt, hoàn toàn thụ động trước những thay đổi về chính sách từ bên kia biên giới khiến hàng hóa bế tắc.
Đáng nói, từ đầu năm 2013 đến nay, tình hình vẫn chưa mấy được cải thiện và hậu quả của việc tồn đọng hàng hóa kéo dài là vô cùng lớn. Riêng tại Quảng Ninh, ít nhất có 2 vạn người mất việc làm, 400 doanh nghiệp địa phương trước nguy cơ phá sản. Đặc biệt, vấn nạn hàng hóa thuộc nhóm thực phẩm đông lạnh bị hư hỏng, thối rữa, bị phá "công" thẩm lậu vào nội địa gây tình trạng bất ổn hỗn hợp chưa từng thấy ở Móng Cái vốn nổi tiếng sầm uất và bình yên.
Tháo gỡ không phải là “thắt chặt”
Trong bối cảnh đó, Chỉ thị 23/CT-TTg ngày 7/9/2012 về "tăng cường quản lý kinh doanh TN-TX, chuyển khẩu, gửi kho ngoại quan" đã phần nào tháo gỡ, khắc phục được những tồn tại này. Tuy nhiên, do tính nghiêm ngặt của chỉ thị này, xuất phát từ nhiều yếu tố mang tầm vĩ mô, chỉ thị trên không thể không áp đặt những quy chế nghiêm ngặt. Cụ thể: cấm nhập khẩu hàng thực phẩm đông lạnh là nội tạng, phụ phẩm gia súc gia cầm, hàng điện tử, dụng cụ văn phòng đã qua sử dụng, ắc quy chì cũ và nhiều mặt hàng khác nguy cơ thẩm lậu, gây ô nhiễm môi trường. Ngoài ra còn phải có điều kiện bảo lãnh về tài chính như phải ký quỹ môi trường 5 tỷ đồng đối với mỗi lô hàng TN-TX hàng thực phẩm đông lạnh (sau nâng lên 10 tỷ đồng)...
Trước tình hình đó, UBND tỉnh Quảng Ninh đã có những động thái như tổ chức hội nghị liên tỉnh, liên bộ, liên ngành, kiến nghị lên cơ quan quản lý chức năng TW xem xét có thể nhằm kiến nghị “nới lỏng” quy định hiện hành. Được biết, từ năm 2010 tới nay, tỉnh Quảng Ninh và các doanh nghiệp đã đầu tư khoảng 10.000 tỉ đồng cho các công trình kết cấu hạ tầng thương mại, gồm: đường sá, cảng, kho, bến bãi… phục vụ làm hàng TN-TX. Nhưng lượng hàng hóa tái xuất qua địa bàn tỉnh đã và đang giảm sâu. Nguồn thu của địa phương bị ảnh hưởng đáng kể. Tính riêng trong 7 tháng đầu năm 2013, nguồn thu lệ phí TN-TX giảm 41% so với cùng kỳ năm 2012.
Thống kê của cơ quan chức năng địa phương còn cho thấy, thời điểm trước khi thực hiện Chỉ thị 23, tại khu vực biên giới Quảng Ninh, mỗi ngày tái xuất 500 container, sau tiết giảm dần còn 200 đến 250 container. Nay chỉ còn khoảng 50 - 60 container/ngày. Nhiều ngày liền trắng trơn thủ tục tái xuất. Ngoài ra, theo tính toán của UBND tỉnh, trong tổng số 1.471 đò, thuyền vận tải ở khu vực sông Ka Long (Móng Cái) chỉ có 27,1% hoạt động. Công suất hoạt động của các xe đầu kéo chỉ bằng khoảng 50% so với trước. Đặc biệt, rất nhiều lao động làm những việc liên quan đến TN-TX tại TP Móng Cái, do không đủ việc làm chuyển sang các hoạt động buôn lậu, trộm cắp, cạy phá container cướp hàng, làm ảnh hưởng đến ANTT ở khu vực biên giới.
Quản lý tốt không lo gì làm bậy
Tại Hội nghị sơ kết 1 năm thực hiện Chỉ thị 23/CT-TTg tổ chức tại Quảng Ninh, UBND tỉnh cho rằng, việc thắt chặt quản lý hàng TN-TX là cần thiết để đi vào khuôn khổ, nền nếp. Quảng Ninh cũng đã quyết liệt trong chỉ đạo triển khai chỉ thị này bằng những kết quả cụ thể. Theo đó Ban chỉ đạo 127 của tỉnh đã bắt giữ: 7.277kg chân gia cầm, 10.355kg mề gà, 15.650kg thực phẩm đông lạnh vận chuyển trái phép qua biên giới bằng 0,008% tổng lượng hàng thực phẩm đông lạnh TN-TX. Về thuốc lá ngoại, đã bắt giữ 168.094 bao, bằng 0.005% tổng lượng thuốc lá kinh doanh kho ngoại quan; về rượu ngoại, bắt giữ 702 chai, bằng 0,004% tổng lượng rượu kinh doanh kho ngoại quan.
Theo ông Nguyễn Văn Đọc, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh, vấn đề chính đối với lĩnh vực này là công tác quản lý nhà nước, quản lý ngành cần tăng cường các biện pháp giám sát, kiểm tra, kiên quyết xử lý đối với hành vi lợi dụng chính sách để buôn lậu, làm trái quy định. Cùng với đó, Quảng Ninh đề nghị các bộ, ngành đồng thuận với địa phương “nới” rộng phạm vi hoạt động TN-TX như mở rộng địa điểm tái xuất chống ùn tắc hàng như trước.
Với mặt hàng được phép kinh doanh TN-TX, kho ngoại quan, tỉnh cũng đề nghị TW cho TN-TX đối với một số mặt hàng đã qua sử dụng như: Ôtô, hàng điện tử, điện lạnh, điện gia dụng, quần áo, phủ tạng, phụ phẩm đông lạnh của gia súc, gia cầm; cho gửi kho ngoại quan đối với phụ phẩm gia súc, gia cầm vì đó chỉ là hàng đi qua lãnh thổ chứ không phải nhập khẩu, không trái với quy định về cơ chế quản lý điều hành XNK của Chính phủ. Mặt khác, quy định về thời hạn tái xuất trong vòng 90 ngày (tính từ ngày tạm nhập) là quá ít đối với loại hình này bởi yếu tố liên quan đa quốc gia, đa doanh nghiệp cũng như công suất, năng lực làm hàng tại các cửa khẩu. Đề nghị cần “nới” tiếp khung thời gian thêm 30 ngày.
Để ngăn chặn hàng hóa TN-TX thẩm lậu vào nội địa, UBND tỉnh Quảng Ninh cũng đề xuất một số quy trình, biện pháp ngăn chặn như quy trình quản lý đối với hàng vận chuyển từ cửa khẩu tạm nhập đến cửa khẩu tái xuất; quản lý hàng hóa tại điểm tập kết chờ tái xuất ở biên giới; giám sát hàng từ điểm tập kết ra điểm giao hàng… Tất cả các khâu này đều phải có phân công trách nhiệm quản lý, xử lý rõ ràng từ bộ máy công vụ đến đại diện chủ hàng. Một khi mọi thứ đã rõ ràng, muốn thẩm lậu cũng rất khó, kể cả buôn lậu quốc tế thông qua hình thức TN-TX
