Trường Tiểu học xã Pa Tần (huyện Mường Nhé, Điện Biên) nằm nép bên đường, trên rẻo đất hẹp xen giữa một bên là núi đồi, một bên là dòng suối lớn. Tổng số phòng học của trường Pa Tần có 29 phòng học, có 6 phòng học kiên cố nhưng tường cũ vôi lở, 9 phòng học cấp 4, xen lẫn là 14 lớp học tranh tre nứa lá trống hoác, tạm bợ, nằm rải rác ở 8 thôn bản. Ngay ở khu trung tâm của trường cũng còn nhiều phòng học làm bằng tre nứa xiêu vẹo, gió mùa đông bắc thổi thông thốc khắp các dãy bàn ghế, buốt lạnh.
Cô giáo hiệu trưởng Bùi Thị Thanh Tuyền dẫn chúng tôi đi tham quan cơ ngơi nhà trường, buồn bã nói: “Không chỉ cơ sở vật chất còn tạm bợ, việc sách giáo khoa và đồ dùng thiết bị học tập chưa đồng bộ cũng ảnh hưởng nhiều đến công tác giáo dục của nhà trường. Rất may, các em học sinh đều ham học hỏi, các thầy cô giáo đều trẻ tuổi, từng kinh qua công tác ở nhiều điểm trường còn khó khăn hơn, nên khi cả thầy và trò cùng đoàn kết, cố gắng, việc học ở trường Pa Tần cũng có nhiều thành tích đáng khích lệ. Những ngày qua, nhiều khi thấy giá lạnh hơn mức quy định, đáng nhẽ học sinh được nghỉ học, nhưng buổi sáng đã thấy học sinh đội giá rét đến lớp, thầy trò lại hăng hái làm việc. Một phần vì thầy trò cũng đã quen với khí hậu khắc nghiệt, một phần nữa cũng do việc nỗ lực theo kịp chương trình chung”.
Có vào tận khu lều lán của các em học sinh tiểu học Trường Tiểu học Pa Tần mới thấy hết nỗ lực vượt khó của các em học sinh vùng cao. Trường có 97 em học sinh nội trú dân nuôi, chia nhau ở trong 21 lều tạm dựng trong khuôn viên trường. Đó là những “ngôi nhà” xiêu vẹo nằm phía sau trường, bên ven bờ suối, nếu không được giới thiệu trước, người ta dễ nhầm lẫn với mấy chòi giữ ngô thường gặp ở vùng cao. Chỉ rộng chừng hơn 2m2, lợp mái lá, người lớn cúi gập người mới vào lọt cửa, gió lùa thông thống bốn bề qua kẽ liếp, kê 3 ông đầu rau với mấy chiếc nồi nhôm cũ kỹ, cùng chiếc “giường” tre đủ hai đứa trẻ nằm co.
Hôm nay rét, bốn đứa trẻ người Mông là Giàng Thị Lý, Giàng Thị Súa, Tráng Thị Lú (cùng 10 tuổi) và Sùng Thị Chía (7 tuổi) rủ nhau về ngủ chung một chiếc chăn cho đỡ lạnh. Cả bốn em cùng ở chung bản Huổi Khương, cách trường 35km đường rừng, nên cha mẹ dựng lều tại trường cho các em trọ học.
Giàng Thị Lý nhanh nhảu thổi bùng bếp lửa cho khách sưởi ấm, rồi cho biết: “Nhà xa, nên chúng cháu chỉ lâu lâu mới về nhà cõng gạo ra để ăn, còn thì ở trường suốt. Mỗi tuần cháu ăn hết 3kg gạo, mua hết 10.000 đồng tiền cá khô, nên cũng không thường xuyên phải về. Ở trường suốt, chúng cháu chỉ lo học hành thôi. Giá rét thế này, ngồi nhà hay ngồi trong lớp cũng lạnh như nhau thôi, vẫn học hành bình thường được”.
Lật mở nắp vung mấy chiếc nồi nhôm, chỉ thấy lưng nồi cơm nguội ngắt đã ăn dở, còn lại phần bữa tối, chẳng thấy cá khô, rau cỏ đâu. Cô bé Sùng Thị Chía cười thật thà: “Hết thức ăn rồi, chỉ còn muối thôi. Chắc trời rét nên bố mẹ chưa mang ra được. Với lại lạnh quá, chúng cháu không vào rừng lấy măng hay ra suối bắt cá được. Chỉ khi nào hết củi thì chúng cháu lại ra rừng nhặt củi khô về sưởi thôi ”. Ở cái tuổi ăn ngủ, các em đã tự mình chu toàn việc sinh hoạt, chăm sóc bản thân và học hành (cả 4 em đều là học sinh giỏi), thật đáng trân trọng.
Cả khu nội trú của trường Pa Tần đều là các em học sinh ở các bản xa trung tâm, có nơi xa tới 50km như Huổi Tang, Huổi Pứng, Huổi Tre. Bản gần như Ta Hăm, Gốc Bưởi cũng có một số em trọ học. Trường có 5 thành phần dân tộc (Mông, Dao, Cống, Thái, Kinh), nhưng do số học sinh người Mông chiếm đa số, lại ở các bản xa, nên trọ học chủ yếu là học sinh người Mông.
“Ngoại trừ dịp đặc biệt như ngày mùa, một số em lớp lớn đến xin nghỉ học ít ngày về giúp cha mẹ thu hoạch lúa, còn thì các em học hành rất chuyên cần, luôn đảm bảo sĩ số ở các lớp. Cái đói, cái rét đối với thầy trò ở vùng cao có thể khắc phục được, nếu cùng đoàn kết, chia sẻ, động viên nhau. Các thầy cô giáo luôn tổ chức làm tốt từ đầu năm học việc mua sắm gương lược, xà phòng, dầu gội cho các em, dạy cho các kỹ năng sống, khôi phục các trò chơi dân gian… Do nhiều nguyên nhân, khoản tiền hỗ trợ học sinh nội trú của nhà nước còn chưa đến được với học sinh vùng cao, nhà trường đã họp phụ huynh, thống nhất phương án dùng tạm khoản tiền hỗ trợ hộ nghèo 2 tháng cuối năm ngoái (nay mới nhận) để giúp các em có chi phí sinh hoạt. Các gia đình đều đồng ý chi cho mỗi em học sinh nội trú mỗi tuần 50.000 đồng, cho tới khi nhận được trợ cấp. Số tiền chưa nhiều, nhưng dè sẻn thì các em cũng đủ vượt qua mùa đông khắc nghiệt, tiếp tục đến lớp học tập chuyên cần”.
Chia tay thầy trò Trường Tiểu học Pa Tần, nhớ nụ cười hồn nhiên và lời hứa của cô bé Sùng Thị Chía tay cầm bát cơm chỉ có muối trắng, đôi đũa tre tự vót nhỏ như que tính: “Rét hay đói cũng chẳng sao. Cháu sẽ vẫn học giỏi nữa để chú xem”
