Hoàng Cầm: Thực và mộng, yêu thương và đau xót

Nhà thơ Hoàng Cầm tên khai sinh là Bùi Tằng Việt sinh ngày 22 tháng 2 năm 1922 tại xã Phúc Tầng, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang. Quê gốc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.

Hoàng Cầm có nhiều tài như ngâm thơ, làm diễn viên, hội họa, viết kịch, viết văn, dịch sách nhưng sâu đậm nhất và thành công nhất trong cuộc đời là sáng tác thơ. Ông là nhà thơ trữ tình nổi tiếng đặc sắc. Một hồn thơ tiêu biểu của xứ Kinh Bắc.

Trong thơ và trong cuộc đời Hoàng Cầm ấn tượng, tình cảm sâu đậm nhất là quê hương. Ông nhắc đến quê hương là yêu mến và trân trọng. Nói đến quê hương là hình ảnh người Mẹ hiển hiện: Cúi lạy mẹ con trở về Kinh Bắc/Chiều xưa giẻ quạt voi lồng.(Đêm thổ). Quê hương trong thơ Hoàng Cầm lung linh huyền thoại và đậm chất sử thi. Những sông, núi, ao hồ, đình, chùa làng xóm được khơi gợi: - Sông Cầu xuôi bến Hát/Rập rềnh Mộ Dạ chiếu tân hôn (Gió lông ngỗng)

Nhà thơ Hoàng Cầm.
Nhà thơ Hoàng Cầm.

Có lẽ Hoàng Cầm là một trong số rất ít những nhà thơ viết bằng tâm linh. Nhiều bài thơ vụt đến trong đêm khuya. Ông kể lại: "Lên giường ngủ bao giờ tôi cũng để bên phía tay trái mình một tập giấy trắng và tay phải cầm cái bút chì (bây giờ đã có cái bút bi thay cái bút chì). Hễ không ngủ được, tâm tư lan man, đâu đâu mà bỗng nghe vẳng một câu dẫu chỉ là một câu bâng quơ tôi phải ghi ngay lập tức".

Về trường hợp ra đời bài thơ "Bên kia sông Đuống" ông tâm sự: "Tôi đang ở trong trạng thái bồn chồn, thao thức, tâm tư rối bời sau khi nghe báo cáo về quê hương mình bị giặc Pháp xâm lược kéo đến tàn phá, giết chóc, tôi chưa định viết gì. Lúc quá nửa đêm vắng lặng, bỗng văng vẳng bên tai ba câu: Em ơi buồn làm chi/Anh đưa em về sông Đuống/Ngày xưa... cát trắng phẳng lì. Tôi bèn chụp lấy, ghi ngay và cứ thế cảm xúc trào  ra một mạch dài, viết rất nhanh sợ không theo kịp những thanh âm, làn điệu, đang cuồn cuộn dâng lên trong lòng mình. Cho đến gần sáng thì xong bài thơ.

Về trường hợp ra đời bài thơ "Lá Diêu bông" ông viết: "Nhà tôi ở vào một phố nhỏ, lại lùi tít ở phía bên trong nên tiếng xe cộ thưa thớt ngoài đường tôi cũng không nghe rõ. Im lặng. Chợt bên tai vẳng lại một giọng nữ rất nhỏ nhẹ mà rành mạch, đọc chậm rãi, có tiết điệu, nghe như từ thuở nào xa xưa vẳng đến, có lẽ từ tiền kiếp vọng về: Váy Đình Bảng buông chùng cửa võng/ Tôi xoay người trong chăn về phía bên trái và ghi ngay lên giấy. Giọng nữ vẫn đọc, không vội vàng mà cũng không quá chậm và tôi ghi lia lịa trong bóng tối mờ...

Thường viết vào lúc đêm khuya, trong tâm thức như người "nhập đồng" nên thơ Hoàng Cầm huyền ảo, mông lung. Cảnh sắc nên thơ nhưng thường là đã qua, đã tàn lụi chỉ còn trong nỗi nhớ tiếc: - Tràu cau chẳng kịp cốm hồng/ Xác pháo đã vùi trong ngõ mưa lầy lội. (Tôi người làng Quan họ)

- Mẹ kể chuyện ngày xưa xa lắm/Tháng tám ao hồ mát lạnh (Quan họ mở đầu)

Không gian, thời gian trong thơ Hoàng Cầm rất rộng, đa chiều, nhiều tầng, nhiều lớp. Ông viết về thiên nhiên, về huyền sử, về tôn giáo, về phong tục tập quán nhưng bao trùm và cốt lõi là con người: Váy Đình Bảng buông chùng cửa võng

Chất sống, sức sống con người luôn trỗi dậy vượt qua lớp vỏ dù là tôn giáo, nét đẹp của người con gái dậy thì hiển hiện ở nơi muốn xa trần thế: Chùa Phật Tích duỗi trong màn lụa bạch/ Tượng Quan âm má ửng bồ quân.

Giới tính, sự hấp dẫn của cơ thể người con gái làm say đắm cả con ong, cái kiến dù ẩn trong màu áo nâu sồng:

Gió ra vàng thớ mít/ Ong bay vai áo tiểu thon mình (Đêm Thủy)

Nét đẹp của người con gái được nhắc đến với sự rung động sâu sắc. Gái Tam Sơn đờ đẫn môi trầu/Ngực yếm phập phồng bưởi ngọt. (Hội vật)

Vẻ đẹp kiêu sa, thân thế ngà ngọc được vẽ lên sinh động và trong một tâm thế thảng thốt như mê như tỉnh:

Tuột hàng khuy lơi yếm tóc buông mành/ Đùi chảy búp dài thon nhún vội/ Bàng hoàng tia chớp liệng nghiêng xanh (Thi đánh đu)

Ước muốn được giải thoát khỏi mọi thứ ràng buộc, dù là lụa là châu báu luôn là một tâm niệm của Hoàng Cầm:

Đến khi xé lụa bừng da thịt/ Ngửa mặt phù du khép gió xanh (Dáng thơ)

Trong thơ Hoàng Cầm không ngần ngại khi nói đến cơ thể con người. Vẻ đẹp của "tòa thiên nhiên" (chữ của cụ Nguyễn Du) được gợi tả với một cảm xúc mãnh liệt: Gàu giai ai vớt chị ơi/ Lòa lõa thân trăng (Đợi mùa)

Quan hệ giới tính, quan hệ vợ chồng đằm thắm sâu sa có sức hút như một lẽ tự nhiên, như một bản năng: Cô gái nhà ai đến đây cắt cỏ/ Ngửi hơi chồng quanh quất cửa Đông Nam (Ngựa I)

Trong thơ Hoàng Cầm không ngại ngần nói đến quan hệ nam nữ, quan hệ vợ chồng. Dù là quan hệ với thiên nhiên, với con người, nhiều lớp người trong xã hội vẫn phảng nhất như tình yêu.

Trong những năm tháng sống xa quê hương, Hoàng Cầm lại nhớ về quê hương và sáng tác về quê hương. Những tập thơ "Tiếng hát Quan họ - 1956", "Mưa Thuận Thành - 1991", "Lá Diêu bông - 1993", "Về Kinh Bắc -1994" là tấm lòng và cũng là nỗi niềm của ông với quê hương. Trong thơ ông thực và mộng, yêu thương và đau xót, hiện tại và quá khứ được cất lên với nhiều tâm trạng của người con muốn nói hết những ẩn ức của lòng mình. Nhiều lần ông muốn về thăm quê hương dù Hà Nội và Bắc Ninh chỉ có ba mươi cây số.

Đến cuối năm 2003 ông chính thức là khách mời của Tỉnh ủy và Ủy ban nhân dân Tỉnh Bắc Ninh. Được đón tiếp nhà thơ tôi biết ông rất vui và cảm động. "Đêm thơ Hoàng Cầm" được tổ chức long trọng tại Trung tâm Văn hóa - Thông tin Thị xã Bắc Ninh. Nhân dân Bắc Ninh đã đến rất đông và yêu mến kính trọng một người con đích thực của quê hương sau nhiều năm tháng, sau nhiều ấm lạnh của cuộc đời. Mặc dù đã ngoài bảy mươi, mái tóc bạc trắng, lưng hơi còng nhưng ông đã đọc toàn bộ bài thơ dài "Bên kia sông Đuống" với chất giọng vang rền của một liền anh Quan họ.

Buổi chia tay nhiều lưu luyến. Ấn tượng về quê hương, về nhân dân và cả về những người lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh đã để lại tình cảm sâu đậm, đẹp đẽ trong lòng nhà thơ Hoàng Cầm.

Bắc Ninh, tháng 10 năm 2015.

Trần Anh Trang

Các tin khác

Đánh thức ký ức bằng sắc màu

Đánh thức ký ức bằng sắc màu

Tiếc những thước phim, những bức ảnh nhuốm màu thời gian trong những kho tư liệu quý giá, nhiều năm qua, chàng trai trẻ của Thủ đô Hà Nội Viên Hồng Quang miệt mài theo đuổi công việc phục dựng tư liệu lịch sử bằng công nghệ số. Hàng nghìn tư liệu được phục chế, số hoá, đăng tải trên mạng xã hội, thu hút đông đảo người trẻ.

“Viên ngọc bích” giữa vịnh Hạ Long lọt top bãi biển đẹp nhất thế giới

“Viên ngọc bích” giữa vịnh Hạ Long lọt top bãi biển đẹp nhất thế giới

Bãi biển Soi Sim (Quảng Ninh) vừa trở thành đại diện duy nhất của Việt Nam góp mặt trong danh sách Corona Beach 100 năm 2026 - bảng xếp hạng những bãi biển đẹp nhất thế giới. Được ví như “viên ngọc bích tĩnh lặng giữa lòng vịnh Hạ Long”, Soi Sim gây ấn tượng nhờ cảnh quan nguyên sơ, hệ sinh thái được bảo tồn và trải nghiệm gần gũi với thiên nhiên.

Kỳ 3: Những giải pháp lan tỏa trong thời đại số

Kỳ 3: Những giải pháp lan tỏa trong thời đại số

Trước những tác động mạnh mẽ của không gian mạng đối với đời sống tư tưởng, văn hóa và nhận thức xã hội, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là đấu tranh phản bác các thông tin sai trái, thù địch mà còn phải chủ động lan tỏa các giá trị tích cực, nhân văn và cách mạng bằng những phương thức phù hợp với thời đại số.

Kỳ 2: Thách thức trên không gian mạng

Kỳ 2: Thách thức trên không gian mạng

Trước những thách thức của không gian mạng hiện nay, việc xây dựng và lan tỏa các giá trị văn hóa, văn học mang tính nhân văn, chân thực trở thành yêu cầu cấp thiết trên mặt trận tư tưởng. Văn học về lực lượng CAND không chỉ phản ánh chân thực cuộc đấu tranh bảo vệ ANTT mà còn góp phần khắc họa hình ảnh người chiến sĩ Công an bản lĩnh, nhân văn, vì nhân dân phục vụ.

GS.TS Vũ Minh Giang: “V-Film làm phim về thời Trần là một lựa chọn rất tinh tế và có tầm nhìn”

GS.TS Vũ Minh Giang: “V-Film làm phim về thời Trần là một lựa chọn rất tinh tế và có tầm nhìn”

Là người đảm nhiệm vai trò cố vấn lịch sử cho series phim về triều Trần của V-Film (thuộc Tập đoàn Vingroup), GS.TS Vũ Minh Giang cho rằng, thời Trần là giai đoạn hội tụ những giá trị tiêu biểu của lịch sử Việt Nam. Ông kỳ vọng, dự án sẽ góp phần lan tỏa tình yêu lịch sử, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và tạo thêm những sản phẩm có giá trị cho ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Kỳ 1: Văn học về lực lượng CAND - bộ phận quan trọng trên mặt trận tư tưởng, văn hóa

Kỳ 1: Văn học về lực lượng CAND - bộ phận quan trọng trên mặt trận tư tưởng, văn hóa

Trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay, không gian mạng là nơi thông tin được lan truyền với tốc độ nhanh chóng và tác động trực tiếp đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm, hành vi của con người, đặc biệt là thế hệ trẻ. Cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng vì thế không chỉ diễn ra trên lĩnh vực chính trị, lý luận hay báo chí truyền thống mà đã mở rộng sang mặt trận văn hóa, văn học nghệ thuật.

Phạt 55 triệu đồng đơn vị tổ chức cuộc thi hoa khôi không phép

Phạt 55 triệu đồng đơn vị tổ chức cuộc thi hoa khôi không phép

Ngày 27/5, Công an TP Hà Nội cho biết, Phòng An ninh chính trị nội bộ, Công an TP Hà Nội vừa ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với một đơn vị về hành vi tổ chức cuộc thi "Hoa khôi Di sản quốc gia 2026” khi chưa được cơ quan quản lý Nhà nước có thẩm quyền văn bản chấp thuận.

Khi hàng triệu câu chuyện đẹp cùng kể về một Việt Nam hạnh phúc

Khi hàng triệu câu chuyện đẹp cùng kể về một Việt Nam hạnh phúc

“Chúng ta luôn khẳng định rằng sức mạnh lớn nhất là sức mạnh của nhân dân, sức sáng tạo lớn nhất cũng là sức sáng tạo của nhân dân. Khi hàng triệu câu chuyện tích cực được chia sẻ và lan tỏa đồng thời, chúng ta không chỉ quảng bá hình ảnh đất nước, mà còn góp phần củng cố niềm tin xã hội, tăng cường đồng thuận, nâng cao uy tín quốc gia và chủ động đấu tranh với các thông tin sai lệch, xuyên tạc về Việt Nam trên môi trường quốc tế”, Thứ trưởng Trịnh Thị Thuỷ nhấn mạnh trong buổi phát động giải thưởng “Việt Nam hạnh phúc – Happy Vietnam 2026".

Phạt nặng, xử lý hình sự để lập lại trật tự trong thực thi bản quyền

Phạt nặng, xử lý hình sự để lập lại trật tự trong thực thi bản quyền

Những ngày này, thông tin một loạt “ông lớn” bị khởi tố vì xâm phạm bản quyền vẫn là chủ đề “nóng” trên rất nhiều diễn đàn. Hàng loạt nghệ sĩ nổi tiếng cũng lên tiếng, bày tỏ sự bức xúc vì bị xâm phạm bản quyền thời gian qua. Không ít người bày tỏ kỳ vọng, biện pháp xử lý hình sự sẽ đủ sức răn đe để ngăn chặn vi phạm bản quyền.

Miền an nhiên giữa đại ngàn Tây Nguyên

Miền an nhiên giữa đại ngàn Tây Nguyên

Giữa những triền đồi lộng gió của vùng đất Đơn Dương, nơi mây trắng lững lờ trôi qua những cánh rừng thông xanh thẳm, Samten Hills Dalat hiện lên là một miền an yên giữa đại ngàn Tây Nguyên. Không ồn ào, không xô bồ như nhiều điểm du lịch khác của xứ lạnh, nơi đây mang đến cho du khách cảm giác như đang bước vào một thế giới khác, tĩnh tại, linh thiêng và đầy chất thơ.

Khu trải nghiệm Lumora Hải Phòng: Giữ lại tuổi thơ giữa những khoảng xanh

Khu trải nghiệm Lumora Hải Phòng: Giữ lại tuổi thơ giữa những khoảng xanh

Giữa nhịp sống đô thị ngày càng chật chội và sự phụ thuộc ngày một lớn vào thiết bị điện tử, nhiều gia đình ở Hải Phòng đang tìm đến những không gian trải nghiệm xanh để con trẻ được vận động, khám phá thiên nhiên. Ở Lumora, những đứa trẻ lội bùn bắt cá, tự tay hái rau, chạy chân trần trên cỏ, người lớn tìm lại cảm giác thư thái sau guồng quay công việc.

OCB30 “tăng nhiệt” với loạt đặc quyền mùa sinh nhật

OCB30 “tăng nhiệt” với loạt đặc quyền mùa sinh nhật

Bước vào giai đoạn sôi động nhất, chiến dịch mừng sinh nhật tuổi 30 của ngân hàng Phương Đông (OCB30) đang dần tăng nhiệt với hàng loạt đặc quyền được triển khai đồng bộ trên nền tảng trực tuyến, quầy giao dịch toàn quốc cùng nhiều điểm chạm ấn tượng khác.

Di tích quốc gia tháp đôi Liễu Cốc hơn 1.000 năm tuổi chậm được trùng tu, bảo tồn, vì sao ?

Di tích quốc gia tháp đôi Liễu Cốc hơn 1.000 năm tuổi chậm được trùng tu, bảo tồn, vì sao ?

Là công trình đặc trưng của văn hóa Chăm Pa có nhiều giá trị khoa học, lịch sử, kiến trúc, di tích tháp đôi Liễu Cốc (ở làng Liễu Cốc Thượng, phường Kim Trà, TP Huế) hơn 1.000 năm tuổi đã được các cơ quan chức năng tổ chức khai quật khảo cổ học 2 đợt. Tuy nhiên đến nay, di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia này đang trong tình trạng xuống cấp, chưa được tu bổ, bảo tồn để phát huy giá trị di tích.

Bài thơ đặc biệt của PGS, Viện sĩ Tôn Thất Bách năm 1969

Bài thơ đặc biệt của PGS, Viện sĩ Tôn Thất Bách năm 1969

Cách đây hơn nửa thế kỷ, giữa những ngày đánh Mỹ sôi sục, một bài thơ đặc biệt đã ra đời trong lửa đạn tại Khu 4 năm 1969. Tác giả của những dòng thơ ấy không ai khác chính là bác sĩ trẻ 23 tuổi, sau này trở thành Phó giáo sư, Viện sĩ Tôn Thất Bách lừng danh.

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Tìm đường cho sơn mài “sống” trong đời sống đương đại

Sơn mài là một trong những loại hình nghệ thuật đặc sắc nhất của Việt Nam, kết tinh từ kỹ thuật thủ công tinh xảo và tư duy thẩm mỹ mang đậm bản sắc dân tộc. Trải qua hàng trăm năm phát triển, từ những sản phẩm phục vụ tín ngưỡng, trang trí cung đình cho đến nghệ thuật tạo hình hiện đại, sơn mài luôn vận động không ngừng để thích nghi với thời đại. Tuy nhiên, có một câu hỏi mà cả các nghệ nhân và nghệ sĩ cùng quan tâm là làm thế nào để loại hình nghệ thuật truyền thống này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại?

Ký ức thời hoa lửa

Ký ức thời hoa lửa

Tháng tư về, như bao người lính năm xưa, Thiếu tướng Nguyễn Văn Phê, nguyên Chỉ huy trưởng Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Bình Dương (cũ) lại bồi hồi nhớ những năm tháng xông pha trận mạc, về từng trận đánh làm nức lòng quân dân miền Đông Nam bộ, cho đến khoảnh khắc chứng kiến Sài Gòn giải phóng. Ở tuổi 89, trong lòng của vị tướng già vẫn còn nguyên hương vị của ngày đại thắng mùa xuân, thống nhất đất nước.