Thấp thỏm nỗi lo hồ, đập
Theo số liệu khảo sát mới đây trên địa bàn tỉnh Nghệ An có hơn 1.300 hồ, đập. Hầu hết hồ, đập ở tỉnh này đều có sức chứa trên 1 triệu mét khối và do chính quyền huyện, xã quản lý và hầu như đã xuống cấp nghiêm trọng. Huyện Quỳnh Lưu có nhiều hồ, đập nhất tỉnh.
Mỗi mùa mưa bão về, chính quyền và người dân nơi đây lại nơm nớp lo sợ hồ, đập vỡ. Nếu như trước đây, nhắc đến hồ, đập ở Hà Tĩnh người ta nói đến hồ Kẻ Gỗ, còn hiện nay chỉ tính riêng huyện Hương Khê, Hà Tĩnh đã có đến 147 hồ, đập. Trong đó có những hồ, đập có nguy cơ bị vỡ bất cứ lúc nào khi lũ về như đập Lù ở xã Hương Trạch, đập Nhà Lào ở xã Phú Phong, đập Nhà Vân ở xã Hương Vĩnh, đập Khe Vôi, đập Khe Dam ở xã Hương Thủy, đập tràn Khe Vôi ở xã Hương Giang, đập Nước Đỏ ở xã Lộc Yên và đập Cây Chanh ở xã Hương Trạch. Hồ, đập lớn nhất ở huyện Hương Khê, Hà Tĩnh là hồ thủy điện Hố Hô, có trữ lượng 40 triệu mét khối nước treo trên độ cao 74m. Nếu hồ vỡ thì toàn huyện Hương Khê với 21 xã, thị trấn sẽ bị nhấn chìm trong biển nước.
Công trình thuỷ lợi lớn nhất của Hà Tĩnh là hồ Kẻ Gỗ (nằm trên địa bàn 3 huyện Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Hương Khê), có chiều dài 29km, diện tích lòng hồ hơn 30km2, chứa 345 triệu mét khối nước. Trong mùa mưa lũ, nếu hồ thuỷ lợi Kẻ Gỗ không được bảo vệ an toàn thì hậu quả không thể tính toán bằng các con số.
Không thua Hà Tĩnh, Nghệ An bao nhiêu về số lượng hồ đập là tỉnh Quảng Bình. Và hồ, đập ở tỉnh này lại thường có trữ lượng nước chứa cao như hồ Phú Vinh ở thành phố Đồng Hới, hồ Cẩm Ly ở huyện Quảng Ninh, hồ chứa Trung Thuần thuộc huyện Quảng Trạch... những hồ này đều có trữ lượng trên 20 triệu mét khối nước. Có một sự thực hiển nhiên khó hiểu là hầu hết hồ, đập ở các tỉnh trên chủ yếu được xây dựng gần khu dân cư tập trung, thậm chí một số hồ xây dựng trong lòng thành phố. Bên cạnh đó, khi triển khai xây dựng các hồ, đập thuỷ lợi hầu như người dân trong khu vực không được di dời. Sự thực này đang đặt hàng vạn hộ dân ở các tỉnh trên sinh sống ngay dưới các “túi bom” nước. Và nếu hồ vỡ hoặc xả lũ thì người dân lại chới với quay cuồng chống lũ.
Cần công khai, tính toán khoa học khi xả lũ
Hàng trăm năm qua, thị trấn Con Cuông, Nghệ An chưa một lần bị ngập vì nước lũ. Nhưng ngày 18/9, Ban quản lý thủy điện Bản Vẽ đồng loạt xả lũ 6 cửa tràn của thủy điện thì chỉ sau ít tiếng đồng hồ ở địa bàn thị trấn Con Cuông đã ngập trong lũ. Lũ bất ngờ diễn biến nhanh nên người dân đành nuốt nước mắt nhìn các đồ dùng sinh hoạt ngập trong nước lũ.
Trong trận lũ lịch sử tháng 10/2010, chỉ sau ít tiếng đồng hồ xả lũ, thuỷ điện Hố Hô đã “góp phần” nhấn chìm 16 xã với 12.000 hộ dân Hương Khê, giao thông các xã bị chia cắt hoàn toàn. Tối 14/10/2010, Ban quản lý hồ Kẻ Gỗ cho xả lũ và sáng hôm sau toàn thành phố Hà Tĩnh, huyện Cẩm Xuyên, Thạch Hà đã chìm trong biển nước. Trước đó tại Quảng Bình, Trạm thuỷ nông Phú Vinh sức chứa 22,33 triệu mét khối nước cho xả lũ vào lúc 2h sáng đã nhấn chìm hàng chục ha hoa màu, hàng chục ngàn con lợn, gà, ao cá, hồ tôm, ba ba của người dân.
Trong tất cả các cuộc họp ở các địa bàn xảy ra lũ lớn của Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, người dân và chính quyền địa phương đều cho rằng: Bên cạnh do thời tiết mưa lớn kéo dài thì chính việc xả lũ các hồ, đập đã làm lũ lụt thêm trầm trọng. Việc vận hành, bảo quản hồ đang chỉ ra nhiều bất cập. Chẳng hạn khi dự báo nước lũ lên cao, nếu ban quản lý các hồ, đập làm tốt quy trình vận hành hồ, cho xả lũ từ từ, thông báo cụ thể quy trình xả lũ thì chắc chắn tránh được thiệt hại lớn cho người dân.
Theo phương án phòng chống lụt bão, đối với các xã, phường thuộc hạ lưu các công trình hồ chứa nước cần chuẩn bị phương tiện cứu hộ, cứu nạn. Song trong thực tế những chỉ đạo đó chỉ trên văn bản, bởi khi có mưa lũ, cả người dân và chính quyền các địa phương hầu như chỉ chú ý đến điều kiện tự nhiên chứ ít quan tâm đến các hồ, đập ở cạnh mình. Chúng tôi đề nghị tất cả các ban quản lý hồ, đập, các đơn vị khai thác khi vận hành hồ, đập trong mùa mưa lũ cần có phương án cụ thể, thông báo công khai kế hoạch xả lũ trên các phương tiện thông tin đại chúng. Chấm dứt tình trạng “một mình một ngựa” trong việc kinh doanh, vận hành hồ, đập cũng là cách góp phần lớn để giảm thiệt hại cho người dân
