Cải cách từ thể chế đến phương thức phục vụ
Trong bối cảnh xuất nhập khẩu ngày càng mở rộng, ngành Hải quan vừa phải bảo đảm quản lý, kiểm soát hàng hóa và thu ngân sách, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại. Rút ngắn thủ tục, tiết kiệm thời gian thông quan và kịp thời tháo gỡ vướng mắc sẽ giúp doanh nghiệp giảm chi phí, bảo đảm sản xuất và nâng cao sức cạnh tranh.
Vì vậy, Cục Hải quan đang đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính (TTHC), hiện đại hóa và chuyển đổi số, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026-2030.
Theo Quyết định số 1761/QĐ-CHQ ngày 2/11/2026, ban hành kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 258/NQ-CP của Chính phủ và Quyết định số 2735/QĐ-BTC của Bộ Tài chính, Cục Hải quan đặt mục tiêu đến năm 2027, 100% TTHC đủ điều kiện thuộc phạm vi quản lý được cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình; 100% kết quả giải quyết TTHC được số hóa và tái sử dụng dữ liệu, bảo đảm các quy định về bảo vệ bí mật nhà nước.
Đáng chú ý, ngành Hải quan đặt mục tiêu không phát sinh thêm TTHC, điều kiện kinh doanh, ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện thuộc phạm vi quản lý. Cùng với việc đơn giản hóa quy trình, giảm thành phần hồ sơ, các đơn vị được yêu cầu rà soát những quy định còn bất cập, đề xuất phương án cắt giảm, không để phát sinh quy định gây khó khăn, làm tăng chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.
Theo kế hoạch, 8 nhóm nhiệm vụ trọng tâm được xác định, tập trung vào kiểm soát quy định TTHC, điều kiện kinh doanh; thực hiện thủ tục trên môi trường điện tử; đổi mới việc giải quyết TTHC và cung cấp dịch vụ công; rà soát, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục; bố trí nguồn lực, tăng cường kiểm tra, giám sát và truyền thông về cải cách.
Đây không đơn thuần là việc chuyển hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử. Yêu cầu đặt ra là phải đổi mới cả quy trình xử lý, tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống, hạn chế yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại những thông tin cơ quan quản lý đã có. Việc tiếp nhận, giải quyết thủ tục cũng phải bảo đảm công khai, minh bạch, đúng quy định, đồng thời nâng cao trách nhiệm tiếp nhận và xử lý phản ánh, kiến nghị.
Thực tế, ngành Hải quan đã có những bước đi cụ thể theo hướng này. Tại Diễn đàn “Ngành Thuế và ngành Hải quan đồng hành cùng doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số” tổ chức ngày 8/10/2026, lãnh đạo Cục Hải quan nhấn mạnh ba trụ cột trong đổi mới quản lý là hoàn thiện thể chế, chuyển đổi số và tạo thuận lợi thương mại. Trong đó, cải cách phải gắn với đổi mới phương thức kiểm tra, kiểm soát dựa trên mức độ tuân thủ và quản lý rủi ro, tạo thuận lợi hơn cho những doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.
Từ ngày 15/6 đến 14/9/2026, hệ thống hải quan đã xử lý gần 5,96 triệu tờ khai, trong đó luồng Xanh chiếm 71,54%, luồng Vàng chiếm 26,38% và luồng Đỏ chiếm 2,08%. Việc phân luồng trên cơ sở quản lý rủi ro góp phần tập trung nguồn lực kiểm tra vào những trường hợp cần thiết, đồng thời tạo thuận lợi cho hàng hóa của doanh nghiệp có mức độ tuân thủ tốt.
Một hướng cải cách khác là cắt giảm giấy tờ, tái cấu trúc TTHC dựa trên dữ liệu. Theo thông tin từ Cục Hải quan, lĩnh vực hải quan hiện còn 137 TTHC và 13 điều kiện kinh doanh; 16/29 điều kiện kinh doanh đã được cắt giảm theo kế hoạch. Những điều chỉnh này hướng trực tiếp đến việc giảm hồ sơ phải nộp, hạn chế yêu cầu xác nhận không cần thiết, giảm chi phí đi lại, in ấn, sao y và lưu trữ của doanh nghiệp.
Đáng chú ý, việc đơn giản hóa được triển khai cả ở những khâu cụ thể như kinh doanh hàng miễn thuế, nhập khẩu nguyên liệu, vật tư, máy móc phục vụ gia công, sản xuất xuất khẩu. Việc mở rộng địa điểm làm thủ tục trong phạm vi quy định giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức nhập khẩu, bố trí hoạt động sản xuất, hạn chế các khâu điều phối hồ sơ phát sinh.
Như vậy, hiệu quả cải cách không chỉ được đo bằng số lượng thủ tục được bãi bỏ hay tỷ lệ hồ sơ trực tuyến, mà quan trọng hơn là doanh nghiệp có thực sự giảm được thời gian, chi phí và chủ động hơn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh hay không.
Từ cửa khẩu đến nhà máy: Hải quan chủ động hỗ trợ doanh nghiệp
Cùng với những thay đổi ở cấp chính sách, tinh thần đồng hành với doanh nghiệp đang được cụ thể hóa bằng nhiều cách làm tại các chi cục hải quan khu vực. Từ tổ chức đối thoại, hướng dẫn chính sách mới, giải quyết vướng mắc đến ứng dụng các nền tảng số, các đơn vị từng bước chuyển từ tư duy quản lý đơn thuần sang chủ động hỗ trợ, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu.
Tại Hải quan Vĩnh Phúc (Chi cục Hải quan khu vực I), phương châm “Hải quan đồng hành cùng doanh nghiệp” được triển khai thông qua việc thường xuyên nắm bắt tình hình sản xuất, kinh doanh, lắng nghe và kịp thời tháo gỡ khó khăn phát sinh trong quá trình làm thủ tục.
Tại các hội nghị đối thoại, đơn vị vừa phổ biến chính sách mới, vừa trao đổi về tình hình hoạt động của 10 doanh nghiệp có số thu ngân sách lớn nhất để xây dựng phương án phối hợp quản lý, phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ thu ngân sách những tháng cuối năm.
Đại diện Công ty TNHH Piaggio Việt Nam cho biết, trong quá trình làm thủ tục xuất nhập khẩu, doanh nghiệp thường xuyên được công chức Hải quan hướng dẫn thực hiện đúng quy định. Khi phát sinh vướng mắc hoặc cần giải quyết thủ tục gấp, đơn vị chủ động bố trí cán bộ phối hợp, hỗ trợ, kể cả ngoài giờ hành chính.
Sự hỗ trợ kịp thời này giúp doanh nghiệp hạn chế gián đoạn hoạt động sản xuất, bảo đảm tiến độ tiếp nhận nguyên liệu, linh kiện và giao hàng theo kế hoạch.
Lũy kế đến ngày 15/10/2026, số thu ngân sách nhà nước của Hải quan Vĩnh Phúc đạt 4.486 tỷ đồng, bằng 84,6% dự toán được giao và 74,5% chỉ tiêu phấn đấu. Kết quả này cho thấy vai trò của hoạt động xuất nhập khẩu đối với nguồn thu ngân sách, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục tạo thuận lợi để doanh nghiệp duy trì, mở rộng sản xuất, kinh doanh.
Tại Chi cục Hải quan khu vực XVII, chuyển đổi số được triển khai từ những yêu cầu cụ thể trong quản lý phương tiện, hàng hóa và giải quyết thủ tục. Đơn vị đã thí điểm sáng kiến “Sổ quản lý phương tiện của tổ chức, cá nhân ở khu vực biên giới thường xuyên qua lại cửa khẩu” từ ngày 4/8/2026 tại 6 hải quan cửa khẩu đường bộ trực thuộc. Đến ngày 25/10/2026, hệ thống ghi nhận 2.083 phương tiện đăng ký.
Đối với hoạt động thông quan hàng hóa, 100% tờ khai tại đơn vị được thực hiện qua hệ thống VNACCS/VCIS. Việc tiếp nhận, kiểm tra và thông quan được xử lý trực tuyến; thời gian thông quan đối với tờ khai luồng Xanh được rút ngắn từ vài giờ xuống còn vài phút. Đơn vị cũng đang thử nghiệm công cụ Chatbot AI hỗ trợ cán bộ hải quan và doanh nghiệp, đồng thời triển khai kế hoạch số hóa khoảng 166 loại chứng từ hải quan.
Ở địa bàn Tây Ninh, Chi cục Hải quan khu vực XVIII mở rộng các kênh hỗ trợ doanh nghiệp trên nền tảng số. Trang Zalo Official Account (OA) HQKV XVIII được ứng dụng AI để tư vấn thủ tục hải quan, đồng thời cung cấp thông tin về hoạt động của ngành. Đến nay, trang có trên 5.000 lượt quan tâm; tiện ích tra cứu công chức xử lý tờ khai đạt trên 1.500 lượt/ngày.
Đơn vị cũng duy trì Hệ thống trao đổi thông tin doanh nghiệp DNa-Info để tiếp nhận, xử lý và trả lời văn bản; triển khai xây dựng các tiện ích tra cứu thông tin thu nộp lệ phí hải quan và công nhận địa điểm kiểm tra hàng hóa trên Zalo OA. Đáng chú ý, Chi cục đã ký kết hợp tác với Vietcombank Đồng Nai triển khai giải pháp Cửa khẩu số tại ba cửa khẩu thuộc phạm vi quản lý, gồm Hoa Lư, Lộc Thịnh và Hoàng Diệu, hướng tới mở rộng thanh toán không dùng tiền mặt, hiện đại hóa quy trình nghiệp vụ.
Trong tháng 10/2026, Hải quan khu vực XVIII tiếp nhận 288.013 hồ sơ, trong đó có 247.886 hồ sơ trực tuyến toàn trình và 40.047 hồ sơ trực tuyến một phần. Có 287.981 hồ sơ được giải quyết đúng hạn, 8 hồ sơ trước hạn và 24 hồ sơ đang trong thời hạn giải quyết. Toàn bộ tờ khai hải quan phát sinh được tiếp nhận, giải quyết thông quan điện tử; hệ thống giám sát hải quan tự động được duy trì tại các kho, bãi, cảng.
Không chỉ hỗ trợ qua công nghệ, cơ quan Hải quan còn chủ động hướng dẫn doanh nghiệp tuân thủ quy định, hạn chế sai sót và rủi ro pháp lý. Tại hội nghị đối thoại Hải quan - Doanh nghiệp lần thứ hai năm 2026, tổ chức ngày 13/11, Hải quan khu công nghiệp Việt Nam - Singapore phối hợp với Hải quan Thủ Dầu Một (Chi cục Hải quan khu vực II) phổ biến chính sách mới, hướng dẫn các quy định về hàng gia công, sản xuất xuất khẩu, doanh nghiệp chế xuất và số hóa chứng từ điện tử.
Qua kiểm tra, cơ quan Hải quan chỉ ra những sai sót thường gặp như đưa nguyên liệu, vật tư đi gia công lại nhưng không thông báo đúng quy định; quản lý hàng hóa, máy móc, thiết bị chưa chặt chẽ, dẫn đến chênh lệch giữa tồn kho thực tế và sổ sách kế toán. Việc cảnh báo, hướng dẫn kịp thời giúp doanh nghiệp rà soát quy trình, thực hiện đúng nghĩa vụ thuế và phòng ngừa vi phạm.
Một nội dung được chú trọng là số hóa chứng từ hải quan. Theo Quyết định số 1434/QĐ-CHQ ngày 28/8/2026, từ ngày 15/10/2026, doanh nghiệp thực hiện thống nhất định dạng dữ liệu JSON khi kết nối hệ thống thông tin với cơ quan Hải quan.
Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực II, số hóa chứng từ là khâu quan trọng trong lộ trình thông quan tập trung, tiến tới hải quan số. Để hỗ trợ doanh nghiệp thích ứng, đơn vị đã phối hợp với các nhà cung cấp giải pháp công nghệ tổ chức tập huấn, hướng dẫn quy trình thực hiện. Qua đó, doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị hệ thống, nhân lực, hạn chế lúng túng khi triển khai, đồng thời từng bước chuyển từ xử lý hồ sơ truyền thống sang quản lý trên môi trường dữ liệu.
Cải cách thể chế, chuyển đổi số và tăng cường đối thoại đang giúp ngành Hải quan mở rộng hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp, hướng tới giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian thông quan và tạo thuận lợi cho xuất nhập khẩu. Để đạt hiệu quả, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, hệ thống công nghệ vận hành thông suốt, công chức hải quan nâng cao trách nhiệm, kịp thời tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.
Trong mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số giai đoạn 2026-2030, ngành Hải quan không chỉ thực hiện nhiệm vụ quản lý, thu ngân sách mà còn góp phần khơi thông nguồn lực, tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng sản xuất, kinh doanh và xuất khẩu. Qua đó, thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu, nuôi dưỡng nguồn thu và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế.