Cú “hích” thể chế
Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kinh tế nhà nước giữ vị trí đặc biệt quan trọng bởi gắn với những nguồn lực nền tảng và các công cụ điều tiết vĩ mô của quốc gia. Đó không chỉ là DNNN hay phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, mà còn bao gồm đất đai, tài nguyên, kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư, ngân sách, dự trữ quốc gia, các quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, tổ chức tín dụng nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập.
Cách nhìn nhận kinh tế nhà nước như một chỉnh thể rộng hơn là điểm đáng chú ý trong Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Trọng tâm của bài toán phát triển không đơn thuần là Nhà nước đang nắm giữ bao nhiêu tài sản, mà là các nguồn lực ấy được quản lý, phân bổ và khai thác như thế nào để tạo ra giá trị cho nền kinh tế và xã hội.
Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW, đồng chí Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương khẳng định, nghị quyết là bước đổi mới quan trọng trong tư duy lý luận và nhận thức của Đảng về kinh tế nhà nước. Lần đầu tiên, nội hàm kinh tế nhà nước được xác định đầy đủ, có hệ thống trong một nghị quyết chuyên đề, qua đó làm rõ vị trí và phạm vi của khu vực kinh tế này.
Theo tinh thần nghị quyết, kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bao gồm toàn bộ nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, quản lý và chi phối hoạt động nhằm thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm quốc phòng, an ninh.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Vai trò ấy không thể chỉ đo bằng quy mô sở hữu, số lượng doanh nghiệp hay tổng giá trị tài sản. Quan trọng hơn, kinh tế nhà nước phải thể hiện được năng lực bảo đảm các cân đối lớn, giữ ổn định vĩ mô, phát triển hạ tầng thiết yếu, củng cố tự chủ chiến lược và mở rộng không gian phát triển cho các thành phần kinh tế khác.
Phân tích về nội hàm của Nghị quyết số 79-NQ/TW, TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, bước tiến đáng chú ý là kinh tế nhà nước được nhìn nhận rộng hơn doanh nghiệp nhà nước, bao gồm cả tài sản công, ngân sách, các quỹ tài chính và những công cụ điều tiết vĩ mô.
Theo ông, việc xác định lại khái niệm này có ý nghĩa quan trọng về tư duy. Khi kinh tế nhà nước được hiểu theo nghĩa rộng, DNNN sẽ trở lại đúng bản chất là chủ thể kinh doanh, hoạt động theo logic thị trường, lấy hiệu quả và năng lực cạnh tranh làm tiêu chí. Doanh nghiệp không nên bị giao quá nhiều nhiệm vụ nằm ngoài chức năng kinh doanh, trong khi trách nhiệm thực hiện chính sách công cần được xác định và tổ chức theo cơ chế phù hợp.
Một điểm quan trọng khác là phân định rõ ba vai trò của Nhà nước: Cơ quan quản lý, chủ sở hữu tài sản và nhà đầu tư. Khi các vai trò này được tách bạch, doanh nghiệp có điều kiện vận hành minh bạch hơn, quyền quyết định và trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn. Đây là nền tảng để cải thiện hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, đồng thời hạn chế sự can thiệp hành chính không cần thiết vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Từ góc độ kinh tế học, nguồn lực chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, chất lượng dịch vụ công, sức cạnh tranh và phúc lợi xã hội. Một khu đất công được đưa vào sử dụng đúng mục đích, một tuyến hạ tầng hoàn thành đúng tiến độ, một khoản vốn được đầu tư vào dự án có hiệu quả hay một doanh nghiệp nâng cao được năng suất đều có thể tạo ra giá trị lan tỏa. Ngược lại, tài sản bỏ không, dự án kéo dài, vốn phân tán hoặc doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả đều làm tăng chi phí cơ hội của nền kinh tế.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là khơi thông thêm nguồn lực, mà còn phải thay đổi cách quản trị và sử dụng những nguồn lực đang có. Đây chính là điểm tựa để kinh tế nhà nước phát huy vai trò tiên phong, định hướng chiến lược trong giai đoạn đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững.
Từ lợi thế quy mô đến hiệu quả thực chất
Theo số liệu của Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính), đến cuối năm 2025, Việt Nam có 695 DNNN, gồm 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp có vốn nhà nước chi phối. Khu vực này quản lý khoảng 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, tạo doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp khoảng 390.000 tỷ đồng cho ngân sách.
Đây là quy mô nguồn lực rất lớn. Mỗi quyết định về đầu tư, quản trị và phân bổ vốn của khu vực này đều có khả năng tạo ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động sản xuất, kinh doanh, việc làm, thu ngân sách và triển vọng tăng trưởng của nền kinh tế.
Tuy nhiên, sở hữu nguồn lực lớn không đồng nghĩa với hiệu quả lớn. Thực tiễn cho thấy tiến độ cơ cấu lại, cổ phần hóa, thoái vốn ở một số nơi còn chậm; năng suất lao động, năng lực quản trị, đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Một số doanh nghiệp, dự án còn gặp khó khăn kéo dài, khiến vốn và tài sản chưa được khai thác đầy đủ.
TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nhìn nhận, bên cạnh những doanh nghiệp điển hình đóng góp tích cực cho ngân sách, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng, kết quả chung của khu vực DNNN vẫn chưa tương xứng với nguồn lực và yêu cầu phát triển mới.
Những hạn chế này cho thấy thách thức không chỉ nằm ở quy mô vốn, mà còn ở chất lượng thể chế quản trị. Một doanh nghiệp lớn nhưng quyết định đầu tư chậm, nguồn lực phân tán hoặc trách nhiệm không được xác định rõ sẽ khó chuyển lợi thế về vốn và thị trường thành lợi thế cạnh tranh. Trong môi trường kinh doanh biến động nhanh, doanh nghiệp cần khả năng ra quyết định kịp thời, quản trị rủi ro, đổi mới công nghệ và chủ động tìm kiếm thị trường.
TS. Nguyễn Sĩ Dũng chỉ ra ba điểm nghẽn đáng chú ý. Thứ nhất là sự chưa rõ ràng trong phân định vai trò của Nhà nước, khi chức năng quản lý, chủ sở hữu và xây dựng chính sách có thể đan xen. Thứ hai là cơ chế quản trị còn nặng tính hành chính, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quyết định đầu tư, nhân sự và sử dụng nguồn lực. Thứ ba là tâm lý sợ trách nhiệm, dẫn đến xu hướng lựa chọn phương án an toàn, bỏ lỡ cơ hội kinh doanh và đổi mới.
Thực tế, nếu quyền quyết định và trách nhiệm giải trình không đi cùng nhau, doanh nghiệp sẽ khó chủ động trước những thay đổi của thị trường. Ngược lại, nếu trao quyền mà thiếu cơ chế giám sát, minh bạch và kiểm soát rủi ro, hiệu quả sử dụng vốn nhà nước cũng khó được bảo đảm.
Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN (Bộ Tài chính) cho biết, hệ thống pháp luật về quản lý, đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp đang được sửa đổi theo hướng tăng cường phân cấp, phân quyền, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động hơn. Cùng với đó là yêu cầu tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu và hoạt động quản trị doanh nghiệp; đồng thời tăng cường giám sát, kiểm tra, đánh giá và công khai thông tin.
Ngày 24/2/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 29/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW. Văn bản cụ thể hóa các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp, phân công trách nhiệm cho các bộ, cơ quan, địa phương và tổ chức liên quan trong quá trình triển khai, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả.
Đây là bước chuyển cần thiết từ định hướng chiến lược sang tổ chức thực hiện. Nhưng chất lượng triển khai không thể chỉ được đo bằng số văn bản ban hành hay số cuộc họp quán triệt. Thước đo quan trọng hơn phải là khả năng đưa nguồn lực vào sử dụng hiệu quả, xử lý những tồn đọng kéo dài, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và tạo ra những chuyển biến có thể kiểm chứng.
Trong giai đoạn phát triển mới, kinh tế nhà nước cần phát huy vai trò chủ đạo bằng hiệu quả thực chất, không chỉ bằng quy mô sở hữu. Khi tài sản công được khai thác minh bạch, vốn được phân bổ đúng trọng tâm, doanh nghiệp vận hành theo chuẩn mực quản trị hiện đại và các nguồn lực được sử dụng với trách nhiệm rõ ràng, khu vực kinh tế nhà nước sẽ có điều kiện tạo ra giá trị lớn hơn cho toàn bộ nền kinh tế.
Khơi thông nguồn lực, vì thế, không đơn thuần là giải phóng những tài sản đang bị đình trệ. Đó còn là quá trình giải phóng năng lực quản trị, sức sáng tạo và khả năng hành động của các chủ thể đang nắm giữ nguồn lực quốc gia. Đây chính là tiền đề để những nguồn lực lớn thực sự trở thành động lực phát triển, góp phần tạo sức bật cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số.
