Công nghệ mở dư địa tăng trưởng
Đầu năm 2026, Bộ Xây dựng xây dựng Đề án nhiệm vụ, giải pháp thúc đẩy ngành đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2026 và duy trì mức tăng trưởng hai con số những năm tiếp theo. Kịch bản đặt ra là giá trị tăng thêm của các lĩnh vực thuộc ngành tăng 11,8%, đóng góp khoảng 2,25 điểm phần trăm vào tăng trưởng GDP cả nước.
Trong 9 tháng năm 2026, giá trị tăng thêm của ngành đạt khoảng 1.475,2 nghìn tỷ đồng, chiếm 17,42% GDP, tăng 10,31% so với cùng kỳ, cao hơn 1,30 điểm phần trăm so với tốc độ tăng GDP cả nước. Tăng trưởng cải thiện qua từng quý, từ 8,88% trong quý I lên 10,52% trong quý II và 11,31% trong quý III. Các lĩnh vực thuộc ngành đóng góp khoảng 1,77 điểm phần trăm, tương đương 19,71% mức tăng GDP cả nước trong 9 tháng.
Dù vậy, mục tiêu quý cuối năm còn nhiều áp lực. Theo kịch bản cập nhật, trong quý IV/2026, hoạt động xây dựng cần tăng 19,2%, vận tải, kho bãi và kinh doanh bất động sản cùng tăng 15,1%. Để đạt mục tiêu, ngành phải đẩy nhanh tiến độ dự án, nâng hiệu quả sử dụng vốn, tháo gỡ vướng mắc về thủ tục đầu tư, giải phóng mặt bằng và nguồn cung vật liệu.
Theo đánh giá của Học viện chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng, về dài hạn, tăng trưởng không thể chỉ dựa vào mở rộng đầu tư mà cần nâng cao năng suất lao động, hiệu quả sử dụng vốn và năng suất các nhân tố tổng hợp. Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vì vậy trở thành động lực quan trọng. Ứng dụng công nghệ tiên tiến, tự động hóa và đổi mới quy trình có thể rút ngắn thời gian thi công, giảm chi phí, nâng chất lượng công trình; số hóa quản lý giúp khai thác dữ liệu hiệu quả, cải thiện vận hành và bảo trì.
Ở lĩnh vực vận tải, số hóa điều độ, hành trình, ghép chuyến, quản lý phương tiện và chứng từ giúp giảm thời gian chạy rỗng, tiết kiệm nhiên liệu, nâng hiệu suất khai thác. Theo ông Lê Kim Thành, Vụ trưởng Vụ Vận tải và An toàn giao thông (Bộ Xây dựng), kết nối dữ liệu giữa các phương thức vận tải còn giúp giảm thời gian chờ, tối ưu luồng hàng và hạn chế đầu tư trùng lặp. Hiệu quả chuyển đổi số cần được đo bằng năng suất tăng, chi phí logistics giảm, chất lượng dịch vụ và an toàn được cải thiện, thay vì chỉ đếm số ứng dụng được triển khai.
Doanh nghiệp chờ cơ chế tháo gỡ
Theo Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam, trên 90% doanh nghiệp xây dựng trong nước là doanh nghiệp vừa và nhỏ, phần lớn có quy mô vốn dưới 100 tỷ đồng. Với tiềm lực hạn chế, đầu tư thiết bị hiện đại, đổi mới công nghệ thi công là bài toán khó, nhất là khi Việt Nam chuẩn bị triển khai các dự án kỹ thuật phức tạp như đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị sử dụng công nghệ TBM hay dự án điện hạt nhân.
Trước hết, doanh nghiệp thiếu tiêu chuẩn, quy chuẩn và quy trình thống nhất để đánh giá, chấp thuận, nghiệm thu công nghệ thi công mới. Điều này gây khó khăn trong xác định căn cứ nghiệm thu, đánh giá chất lượng và phân định trách nhiệm giữa chủ đầu tư, tư vấn thiết kế, nhà thầu và đơn vị chuyển giao công nghệ.
Hệ thống định mức, đơn giá cũng chưa theo kịp thực tế. Công nghệ tiên tiến thường phát sinh chi phí lớn cho thiết bị chuyên dụng, phụ tùng, bảo dưỡng, chuyên gia và chuyển giao công nghệ, nhưng chưa có đầy đủ cơ sở tính toán, thanh toán. Vì vậy, dù giải pháp mới có thể đem lại hiệu quả tốt hơn về tiến độ, chất lượng, doanh nghiệp vẫn khó thuyết minh và được phê duyệt kinh phí.
Khó khăn còn nằm ở khâu đấu thầu. Công nghệ mới chưa được áp dụng rộng rãi khiến doanh nghiệp thiếu dự án tham chiếu để chứng minh kinh nghiệm, năng lực. Trong khi đó, thiết bị hiện đại có giá trị lớn, thời gian thu hồi vốn dài nhưng chưa có cơ chế bảo đảm thời gian khai thác hoặc hợp đồng dài hạn với chủ đầu tư.
“Hoạt động chuyển giao công nghệ cũng chưa đi vào chiều sâu. Nhiều trường hợp mới dừng ở cung cấp thiết bị và hướng dẫn vận hành, chưa chú trọng đào tạo kỹ sư có khả năng tổ chức thi công độc lập, xử lý sự cố, bảo dưỡng và làm chủ công nghệ. Doanh nghiệp vẫn phụ thuộc nhà cung cấp nước ngoài về phụ tùng, phần mềm điều khiển và dịch vụ kỹ thuật”, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội nhà thầu xây dựng Việt Nam cho hay.
Theo ông Hiệp, trong chuyển đổi số, một số doanh nghiệp lớn đã ứng dụng ERP trong quản trị, BIM trong quản lý dự án và phần mềm thiết kế, bóc tách khối lượng. Tuy nhiên, việc triển khai chủ yếu mang tính nội bộ. Chi phí bản quyền, vận hành phần mềm, nhất là BIM, phần lớn do doanh nghiệp tự chi trả, trong khi dự toán nhiều dự án chưa có đầu mục thanh toán tương ứng. Đáng chú ý, sản phẩm từ mô hình BIM như bản vẽ hoàn công và khối lượng tổng quyết toán chưa được công nhận chính thức, khiến nhà thầu vẫn phải thực hiện song song quy trình thủ công.
“Từ thực tế trên, chúng tôi kiến nghị, cần xây dựng Chương trình quốc gia về tiếp nhận và làm chủ công nghệ thi công tiên tiến giai đoạn 2027-2035; ban hành hướng dẫn thống nhất về đánh giá, chấp thuận, nghiệm thu công nghệ mới; đồng thời cập nhật định mức, đơn giá cho công nghệ thi công và công nghệ số”, ông Hiệp kiến nghị.
Hiệp hội nhà thầu xây dựng Việt Nam cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế tín dụng ưu đãi, bảo lãnh tín dụng, thuê mua tài chính và chính sách thuế, phí phù hợp để khuyến khích đầu tư thiết bị hiện đại. Đáng chú ý, Hiệp hội kiến nghị nâng tỷ lệ chi phí chung và thu nhập chịu thuế tính trước từ mức 13,5-15% hiện nay lên 18%, tạo thêm nguồn lực cho doanh nghiệp đổi mới công nghệ, chuyển đổi số.
Cùng với đó, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong chuyển giao công nghệ, đổi mới chương trình đào tạo tại các trường nghề, cao đẳng, đại học sát yêu cầu thực tế. Tháo gỡ đồng bộ những điểm nghẽn sẽ giúp doanh nghiệp trong nước từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực cạnh tranh, phát huy tốt hơn vai trò của ngành Xây dựng trong mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số.