Trên gác hai Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị hiện nay có căn phòng được gắn tấm biển gồm năm chữ: "Kho di vật liệt sĩ". Hằng ngày trong căn phòng ấy có hai cô gái miệt mài gỡ những lớp gỉ sét, bùn đất rồi lau chùi, đánh số hiệu, ghi chép, gói ghém cẩn thận từng di vật với hy vọng có thể xác định được tên tuổi, địa chỉ của một người nào đó trong số hơn 10.000 cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu và hy sinh trong 81 ngày đêm mùa hè đổ lửa năm 1972 tại chiến trường Quảng Trị.
Nguyễn Thị Sáu học chuyên ngành bảo tồn bảo tàng và Trần Thị Ly, học chuyên ngành lịch sử làm việc tại kho di vật liệt sĩ tại Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị, cho biết: Kho hiện có hàng trăm di vật, hầu hết đều được tìm thấy trong quá trình xây dựng các công trình công cộng hoặc người dân đào xới đất đai, xây dựng nhà cửa trên địa bàn thị xã Quảng Trị. Do bị vùi lấp dưới lòng đất quá lâu nên việc bảo quản, phân loại, xác minh, tìm kiếm thông tin và ghi lý lịch chi tiết cho từng hiện vật gặp rất nhiều khó khăn.
Ngoài việc phục vụ trưng bày, những người làm công tác bảo tàng hy vọng du khách tham quan, nhất là đồng đội và thân nhân liệt sĩ sẽ tình cờ "nhận mặt" được di vật nào đó để có thể lần tìm, xác định tên tuổi, địa chỉ của các anh hùng liệt sĩ.
Anh Nguyễn Quang Chức, Phó Ban quản lý di tích và danh thắng Quảng Trị vui mừng nói: "Kho di vật liệt sĩ mặc dù mới hình thành nhưng trong năm qua đã may mắn tìm được tên cho một phần mộ liệt sĩ nhờ vào nét chữ và tên của liệt sĩ khắc trên bi đông nước".
Hằng ngày, hai cô gái Sáu và Ly lại cần mẫn với công việc của mình trong kho di vật liệt sĩ, để rồi từng khắc thời gian, từng ngày, từng tháng lại có thêm những phút suy tư thầm lặng, những day dứt, nỗi đau, niềm vui, niềm hy vọng đan xen với ký ức vang rền về một thời máu lửa...
Dâng hương tại Đài tưởng niệm Thành cổ Quảng Trị, trong những ngày Tết.
Thành cổ thiêng liêng trước hết bởi những sự tích anh hùng của bao chiến sĩ vô danh và xương máu tuổi đôi mươi đã vĩnh viễn hòa vào sông nước, cỏ cây nơi đây. Đã trăm ngàn lần trong đầu Sáu và Ly tái diễn một câu hỏi chờ lời giải đáp: Di vật này của ai và ai đã để lại di vật ấy khi ngã xuống trên chiến trường Thành cổ?
Ai cũng nhớ, 81 ngày đêm mùa hè năm 1972 như một cơn bão lửa. Bây giờ sông Thạch Hãn và Thành cổ Quảng Trị đã trở thành những tượng đài liệt sĩ thiêng liêng và vĩnh viễn trường tồn trong tâm khảm đồng bào cả nước. Nơi đây mãi mãi là cội nguồn cho những cuộc hành hương ngược dòng lịch sử, cho hết thảy những ai muốn chiêm nghiệm về lẽ sống - chết; về sự hiến dâng và sự bất tử.
Trong câu chuyện dài của cuộc chiến tranh và cho mãi đến hôm nay, người Quảng Trị vẫn miệt mài tìm kiếm từng hiện vật, từng di vật vốn đã là hành trang cuộc đời của người chiến sĩ. Những cuộc tìm kiếm ấy, trước là sự tri ân với máu xương, anh linh những liệt sĩ đã vì độc lập tự do của dân tộc ngã xuống trên mảnh đất này, sau nữa là sự thôi thúc về nguồn cội của chủ nhân những di vật ấy, về nơi di vật đã cùng các anh, các chị lên đường và mãi mãi chẳng trở về.
Tìm tòi, cố gắng làm sao để những di vật ấy "lên tiếng" là nhiệm vụ và cũng là mệnh lệnh từ trái tim thôi thúc những người như Ly, như Sáu. Thế hệ đi sau như các cô, bằng tất cả tấm lòng, sự lặng lẽ và tận tụy làm công việc bảo quản, giữ gìn các di vật liệt sĩ, như những nén tâm hương, lời thành kính dâng lên anh linh các anh, trong đó có cả chiếc dép nối quai vùi trong lòng đất mấy chục năm.
Bây giờ chiếc dép đó đã nằm cạnh những khẩu súng AK, băng đạn, gỗ ván hầm công sự, băng ca, cuốc chim, xẻng cá nhân, võng bạt, xoong nhôm, thắt lưng da, dép đúc Trung Quốc, bi đông nước, bát sắt, bút máy, dao cạo râu, bàn chải đánh răng, dụng cụ y tế...
Tất cả, tất cả đều thuộc về 81 ngày đêm Thành cổ Quảng Trị! Mỗi lần nhìn tấm ảnh anh chiến sĩ nuôi quân nách cắp rá, tay phát từng nắm cơm nắm cho đồng đội trên miệng chiến hào của nghệ sĩ Đoàn Công Tính tại phòng trưng bày Bảo tàng Thành cổ, nhiều người lại nôn nao nghĩ đến cái bát sắt nằm trong kho di vật liệt sĩ...
Hạt gạo nắm cơm quê nhà lam lũ đã kịp chuyền qua những bàn tay bụi bặm và chứng kiến những giây phút cuối cùng của người cầm súng trước lúc ngã xuống trên chiến trường Thành cổ...