Chuyện ở chốn "Đào nguyên"
Làng chài Cửa Vạn nằm cách cảng tàu du lịch Bãi Cháy khoảng 30km về phía Đông Nam, trong khu vực bảo vệ tuyệt đối của Di sản thiên nhiên thế giới - Vịnh Hạ Long.
Đây là một vùng gió yên biển lặng, được bao bọc xung quanh bằng những dẫy núi đá của vụng Tùng Sâu. Cửa Vạn cũng là khu vực có cảnh quan thiên nhiên đặc sắc trữ tình, khí hậu ôn hoà, có hệ sinh thái hầu như còn nguyên vẹn, môi trường trong sạch, yên tĩnh, lại có nhiều luồng lạch thuận tiện cho ngư dân đi đánh bắt và là nơi lý tưởng cho tàu thuyền neo đậu tránh gió bão.
Những người già ở đây thường ví làng chài thuỷ cư của mình là chốn "Đào nguyên" một "bồng lai tiên cảnh" của những người làm nghề chài lưới. Tích xưa là vậy nhưng với Cửa Vạn, âu cũng là duyên trời bể, tình sông nước mà làm nên câu tương ngộ ấy.
Cụ ông Nguyễn Văn Hưu 92 tuổi, một lão ngư cao tuổi nhất làng tiếp chúng tôi trên căn nhà bè khá rộng rãi và chắc chắn. Cụ cho biết, khởi thuỷ làng Cửa Vạn có tự bao giờ thì chưa rõ, cụ chỉ biết, dòng họ Nguyễn ở đây đến đời cụ là đời thứ năm. Xưa, Cửa Vạn người không đông chỉ khoảng chừng dăm chục hộ, chủ yếu là 3 dòng họ chính, họ Nguyễn, họ Phạm, họ Dương; các họ sống tập trung theo quan hệ huyết thống, cha con, anh em, họ hàng, neo thuyền trong cùng một khu vực. Lúc chưa đến "cơ nước" thì nghỉ ngơi, nấu nướng, bàn chuyện làm ăn; khi "cơ nước" tới thì tất cả cùng đến một điểm nhất định để đánh cá.
Cũng chính vì vậy mà tính cộng đồng ở đây luôn được đề cao. "Chim trời, cá nước, ai được thì ăn".
Người làng chài quanh năm sông nước, sống xa đất liền nên phong tục tập quán cũng có nhiều điều khác biệt. Trong ngôi nhà của cụ Hưu, ở gian chính giữa, thẳng hướng với hướng của nhà bè là một ban thờ lớn, được đóng khung quây kín. Đồ thờ đặt gần sát với nền nhà, không cao hơn so với giường ngủ là bao. Cụ Hưu nói, để thế cho tổ tiên được gần con cháu hơn. nhiều nhà trong làng còn đặt tượng tổ tiên để thờ phụng.
Ngoài thờ cúng tổ tiên người dân ở đây còn có các tục lệ thờ thần biển, thờ Thành hoàng làng với các nghi lễ cúng tế riêng biệt. Ngày Tết Nguyên đán, mỗi gia đình đều làm từ 2-4 chiếc thuyền bằng bẹ chuối, không có mui, trên thuyền cắm 6 lá cờ đuôi nheo bằng giấy xanh đỏ, mặt thuyền trải 1 tờ giấy đỏ, đặt 1 nhúm gạo, cắm 3 nén hương. Khi cúng gia tiên tiễn biệt năm cũ xong, chủ nhà đứng ở đằng lái, thả thuyền xuống biển và đốt vàng mã kết thúc năm cũ.
Vào những ngày sát Tết người Cửa Vạn cũng trồng Cây Nêu nhưng không phải để xua đuổi tà ma. Cây Nêu ở đây được làm từ cây Giếng Nguộc, lấy từ các đảo đá của Vịnh Hạ Long mang về và được trồng trước mũi thuyền, treo trên cột buồm hoặc trước cửa nhà bè với ý nghĩa là dấu hiệu, đặc điểm riêng của từng dòng họ, gia đình, để linh hồn tổ tiên nhận biết mà về sum họp ăn Tết cùng con cháu.
Cùng với các giá trị văn hoá truyền thống của cộng đồng, người Cửa Vạn còn có các làn điệu dân ca riêng biệt với lối hát trữ tình sâu lắng được thể hiện trong các tục hát giao duyên, hát đám cưới, hò biển. Cụ Hưu cũng là một trong những nghệ nhân hát giao duyên của làng, cụ cho biêt, hát giao duyên là hình thức hát đúm hay còn gọi là hát ghẹo, hát trai gái là lối hát đối đáp giữa nam và nữ, hát giao duyên có các trình tự, hát chào, hát tìm, hát hỏi, hát gặp và hát họa.
Thể theo yêu cầu của chúng tôi, cụ Hưu hắng giọng, đưa mắt nhìn gia khách rồi hướng ra biển, khẽ khàng cất lời ca. Giọng hát của một ngư ông gần trăm tuổi đã không còn được khoẻ, được vang, nhưng ý nghĩa của từng lời ca thì thật ngọt ngào quyến rũ.
Ơ …hò…
Trên mây sa, dưới hòn Gà chọi
Anh hát câu này anh gọi mình ra…
Xưa, người làng chài chỉ có con thuyền nhỏ lênh đênh, những đêm thanh vắng, chèo thuyền một mình trên Vịnh, quãng đường dài, người ta buông những lời hát tự sự, vừa là đánh tiếng vừa là tỏ tình, quen nhau, thân thiết với nhau qua giọng hò câu hát, cũng vì vậy phần đông trai gái làng chài nên vợ nên chồng là từ tiếng hát.
"Đất rộng người hiền"
Cùng với hệ thống hang động và gần 2000 đảo đá tự nhiên, các làng chài thuỷ cư với những giá trị riêng biệt về văn hoá và truyền thống đang là những báu vật vô giá của Hạ Long.
Ở làng chài Cửa Vạn, ngay vị trí trung tâm, dưới chân núi hang Trai là một khu nhà nổi khang trang bền chắc; đó là Trung tâm văn hoá nổi Cửa Vạn do Ban quản lý Vịnh Hạ Long xây dựng từ giữa năm 2006. Đây là 1 trong 12 "pha" của Dự án Bảo tàng sinh thái Hạ Long; là nơi bảo tồn, giới thiệu các giá trị văn hoá của làng chài, nơi giao lưu văn hoá giữa ngư dân Cửa Vạn với các làng chài khác trong khu vực và cũng là địa điểm để trưng bày, trình diễn, giới thiệu các loại hình văn hoá bản địa cho du khách tới tham quan.
Thạc sỹ Nguyễn Ngọc Căn, PGĐ Trung tâm Bảo tồn văn hoá biển thuộc Ban Quản lý Vịnh Hạ Long cho biết, Trung tâm văn hoá nổi Cửa Vạn hiện đang trưng bày cố định và triển lãm chuyên đề 1.500 bức ảnh tư liệu, trên 100 bộ sưu tập tài liệu, hiện vật, 33 loại hình văn hoá phi vật thể và 5 bộ phim tài liệu với 6 chủ đề chính về thiên nhiên, con người, phương thức sống và đời sống vật chất, tâm linh, cuộc sống tinh thần của ngư dân làng chài.
Với tư cách là những chủ thể, người sáng tạo ra các giá trị văn hoá bản địa, ngư dân làng chài Cửa Vạn cũng là những người trực tiếp quản lý, phục vụ tại trung tâm, họ cùng có trách nhiệm bảo tồn và tham gia trình diễn những giá trị văn hoá làng chài, tham gia quản lý các hoạt động tại trung tâm.
Ở mặt vịnh, phía trước Trung tâm chúng tôi đã chứng kiến một chương trình phục dựng tục hát đón dâu, một tục hát trong đám cưới và là nét sinh hoạt văn hoá riêng biệt của các ngư dân làng chài thuỷ cư. Thực cảnh là 2 chiếc thuyền lớn của nhà trai và nhà gái. Tham gia chương trình thực cảnh này đều là người làng chài gồm các thanh niên nam, nữ và các bậc cao niên, họ biểu diễn khá điêu luyện với giọng điệu mượt mà, lời ca đằm thắm, được bố trí trang phục, đạo cụ sinh động, hấp dẫn cuốn hút người nghe.
Thạc sỹ Cao Đức Bình, tác giả kịch bản của chương trình cho biết, đây là một trong 6 sản phẩm du lịch mới đang được triển khai để phục vụ du khách tới tham quan du lịch Vịnh Hạ Long.
Ngoài tham quan Trung tâm văn hoá nổi, nghe hát giao duyên, hát đón dâu, du khách còn được người làng chài chèo thuyền đưa đi tham quan một gia đình truyền thống với các hoạt động tâm linh, lề tục và sinh hoạt đời thường; tham gia vào các hoạt động du lịch trải nghiệm, trực tiếp đánh bắt cá hoặc tham quan nơi sản xuất chế tạo ngư cụ.
Trong lòng di sản và bao quanh khu vực, Hạ Long hiện có tới 5 di tích khảo cổ thuộc sơ kỳ đá mới cách ngày nay 14.000- 7.000 năm cùng 10 di tích của văn hoá Hạ Long thuộc hậu kỳ đá mới, các di tích này đã được xếp hạng là Di tích cấp Quốc gia.
Những sản phảm du lịch mới cũng đã được thiết lập, du khách sau khi tham quan các di tích khảo cổ, thăm làng chài, họ sẽ hiểu sâu hơn về một nền văn hoá bản địa, văn hoá Hạ Long sâu đậm, sống động và đầy ấn tượng. Với phong cách của một nữ hướng dẫn viên du lịch khá chuyên nghiệp, Dương Thị Nụ, một thiếu nữ trong đội hát giao duyên của làng chài dẫn chúng tôi thăm thuyền "nhà gái".
Cũng nước, cũng thuốc, cũng trầu và những câu mời chào vui vẻ, cô gái làng chài cất tiếng hát chào. "Nước lên cho chóng nước ơi, cho thuyền nhân ngãi ngoài khơi chèo vào". Bên thuyền nhà trai một giọng hát vút lên:
"Mấy khi đông đám thuyền bè
Mấy khi giáp mạn kề be xum vầy
Buộc vào xin chớ cởi ngay
Dây đay thì cởi, chớ cởi dây tơ hồng…".
Câu hát cất lên như cuốn lấy người rồi mở ra mênh mông giữa biển trời sông nước Hạ Long, khiến du khách không khỏi nức lòng với biết bao cảm xúc. Người làng chài hôm nay đã đổi thay với tư cách là những chủ nhân thực sự của Hạ Long, với nền văn hoá gốc, văn hoá bản địa và thái độ ứng xử của con người với con người, của con người với Hạ Long, một miền di sản, một kỳ quan có một không hai của nhân loại
