Dân DCTD đổ xô vào các tỉnh Tây Nguyên đã gây xáo trộn nhiều mặt như phá vỡ mục tiêu, phương hướng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, đặc biệt là quy hoạch bố trí lao động và dân cư trên địa bàn. Thông thường, các dự án bố trí dân cư được phê duyệt từ 3 - 5 năm là kết thúc và định hình. Thế nhưng, hầu hết các dự án chưa kịp bố trí sắp xếp ổn định số dân đã có thì lại phải lo lắng đối phó với lượt khác ồ ạt kéo đến, làm cho tình hình càng trở nên khó khăn phức tạp.
Năm 2008, trước tình trạng dân DCTD lấn phá rừng ồ ạt trên đất rừng của Lâm trường Buôn Ja Wầm (xã Ea Kiết, huyện Cư Mgar), UBND tỉnh Đắk Lắk đã quyết định bố trí 15ha đất tại tiểu khu 550 để di dời, ổn định 80 hộ dân đang sống giữa rừng. Bốn năm sau, khi dự án này chưa hoàn thiện thì nó đã trở nên bất cập. Số dân DCTD đang sống trong rừng của Lâm trường Buôn Ja Wầm bây giờ không phải là 80 hộ nữa mà đã tăng lên hơn 2 lần. Hoặc như dự án Ea Lang (xã Cư Pui, huyện Krông Bông) thực hiện quy hoạch, bố trí sắp xếp ổn định cho 200 hộ với 1.250 khẩu nhưng nay dự án đã bị “phá sản” khi số hộ đã tăng lên gấp 3 lần với 3.322 khẩu.
Tương tự, tại tỉnh Đắk Nông, dự án ổn định dân DCTD tại tiểu khu 1541, xã Đắk Ngo, huyện Tuy Đức được đầu tư với tổng vốn 181 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương. Mục tiêu của dự án là sắp xếp, ổn định tập trung cho 500 hộ, trong đó 418 hộ dân DCTD người Mông và 82 hộ đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ đang sinh sống phân tán trong rừng. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai dự án, không chỉ mức đầu tư dự án đã tăng lên 4 lần mà dân số cũng đã “nở” ra gấp 2 lần khiến cho dự án gặp rất nhiều khó khăn.
Vốn là người nghèo đi tìm miền đất hứa, nhưng theo khảo sát của ngành chức năng, đời sống của đại bộ phận dân DCTD vẫn chung một chữ nghèo. Sống biệt lập trong rừng, trình độ dân trí ở mức “quá thấp”, canh tác theo lối truyền thống (đốt rừng, chọc lỗ, tỉa hạt, săn bắn…) đã khiến họ không chỉ nghèo mà cả một thế hệ tương lai con cháu họ cũng u mê giữa đại ngàn.
Để ổn định cho dân DCTD, tỉnh Đắk Lắk đã phê duyệt cho huyện Ea Súp thành lập thôn Bình Lợi nhằm tập trung dân DCTD lại một chỗ và ổn định đời sống cho bà con. Thế nhưng, chính quyền muốn là một chuyện, dân DCTD chịu ra khỏi rừng hay không lại là chuyện khác.
Ông Trần Ngọc Quang, Chủ tịch huyện Ea Súp than thở: “Ổn định dân DCTD đang là vấn đề hết sức nan giải với chính quyền sở tại. Chấp nhận họ, lấy cả đất rừng cho họ thành lập thôn, vận động rằng mỗi hộ rời rừng ra thôn Bình Lợi sẽ được cấp 1 sào đất thổ cư và 1ha đất sản xuất nhưng dân vẫn… chê ít, một mực không chịu. Thế bảo sao mà ổn định cho được”.
Không riêng gì huyện Ea Súp mà hầu hết các huyện có dân DCTD đều có cùng chung cảnh ngộ. Dù địa phương tìm mọi cách để nâng cao đời sống mọi mặt cho dân DCTD nhưng càng làm càng thấy… mênh mông. Trò chuyện với chúng tôi, vợ chồng anh Na Đình Đồng (dân tộc Tày, trú thôn Bình Lợi) thú thật: “Nhiều lần chính quyền có vào vận động chúng tôi ra thôn Bình Lợi nhưng hỗ trợ có 1ha đất thì ra đó lấy gì sống. Trong khi ở đây để có được 7ha đất như bây giờ gia đình đã phải bỏ bao công sức… chặt rừng. Thôi, thà ở trong rừng còn hơn”. Không chỉ có vợ chồng anh Đồng mà hầu hết bà con DCTD khi được hỏi đều “chê” chính quyền hỗ trợ đất quá ít, nếu có mức nào cao hơn thì may ra bà con sẽ “xem xét”. Có điều, như ông Quang nói, nếu địa phương càng làm tốt việc ổn định cho dân DCTD thì đó cũng có thể là điều thu hút người ta đến nhiều hơn. “Để giải quyết tình trạng dân DCTD thì chính quyền địa phương giữa các tỉnh phải phối hợp chặt chẽ với nhau, phải giải quyết từ gốc rễ, quản lý chặt tại địa phương để dân không phải cứ muốn đi là đi được”, ông Quang nhấn mạnh.
Trên thực tế cho thấy, thời gian qua nỗ lực để ổn định dân DCTD ở các tỉnh Tây Nguyên rất đáng ghi nhận. Số lượng dân di cư giảm dần qua các năm, cụ thể giai đoạn 2005 - 2010 có 33.488 hộ với 133.542 khẩu, bình quân một năm có 5.561 hộ di cư tự do; hai năm 2011 - 2012 có 3.943 hộ với 1.485 khẩu, bình quân một năm có 1.971 hộ DCTD. Tuy nhiên, đời sống của số dân này còn không ít khó khăn song dù sao cũng đã tạo được bước đà cho họ phát triển. Để thực hiện mục tiêu bố trí sắp xếp cho toàn bộ số dân DCTD đang phân tán rải rác trên địa bàn, từ năm 2013 - 2020, bình quân mỗi năm các tỉnh Tây Nguyên cần từ 80 - 100 tỷ đồng để đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu phục vụ đời sống và phát triển sản xuất cho các vùng dân cư tự do đã đến. Vì thế, các tỉnh Tây Nguyên đang cần lắm sự quan tâm từ Chính phủ và các Bộ, ngành Trung ương cũng như các tỉnh có dân DCTD
