Giải quyết thực phẩm "bẩn", cần những giải pháp mang tính căn cơ và dài hạn

PV: Xin ông cho biết, nguyên nhân nào dẫn đến nhiều vụ ngộ độc thực phẩm có quy mô lớn xảy ra trong thời gian vừa qua?

TS.DS Chu Quốc Thịnh: Thời gian qua, công tác giám sát an toàn thực phẩm (ATTP) ngày càng được siết chặt, hệ thống thông tin báo cáo được duy trì liên tục từ địa phương đến trung ương, cùng với các chỉ đạo quyết liệt trong việc tăng cường bảo đảm ATTP tại các bếp ăn tập thể, bếp ăn trường học và thức ăn đường phố; việc kiểm tra, công khai, xử lý vi phạm được đẩy mạnh, đã giúp phát hiện nhiều vụ ngộ độc thực phẩm hơn, thay vì bị bỏ sót như trước đây.

Qua công tác điều tra thực tế cho thấy, số vụ ngộ độc thực phẩm gần đây chủ yếu xảy ra tại các bếp ăn tập thể, bếp ăn trường học và loại hình thức ăn đường phố. Tình trạng này diễn biến phức tạp nhất tại các đô thị lớn - nơi có địa bàn rộng, mật độ dân số cao, nhu cầu cần cung cấp thực phẩm lớn. Việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm đối với các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, hoặc trên các sàn thương mại điện tử cũng rất khó khăn, ảnh hưởng tới khả năng phòng ngừa ngộ độc thực phẩm trên diện rộng.

Bên cạnh đó, kiến thức chung về ATTP của những chủ cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, thức ăn đường phố còn tương đối hạn chế, điều này dễ dẫn tới các hành vi gây mất vệ sinh ATTP trong quá trình chế biến, phục vụ thức ăn; điều kiện nơi bán hàng ngoài đường phố chật hẹp, đa số lưu động, dẫn đến nguy cơ không bảo đảm các điều kiện vệ sinh ATTP.

Ngoài ra, nhiều cơ sở vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận mà cố tình lạm dụng, sử dụng các nguồn nguyên liệu trôi nổi, giá rẻ và không bảo đảm ATTP, dẫn đến nguy cơ ngộ độc thực phẩm.

PV: Những vụ ngộ độc thực phẩm vừa qua chủ yếu xảy ra ở phía Nam, liên quan đến thức ăn đường phố, đặc biệt là ngộ độc bánh mì với số lượng người bị ngộ độc rất lớn. Vì sao ngộ độc bánh mì lại liên tiếp xảy ra mà đến nay chưa có giải pháp hạn chế được tình trạng này, thưa ông?

TS.DS Chu Quốc Thịnh: Thời gian qua, cơ quan chức năng về ATTP các địa phương đã tích cực triển khai đồng bộ nhiều biện pháp để kiểm soát ATTP trên địa bàn, đồng thời hướng dẫn các tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thức ăn đường phố tuân thủ các quy định điều kiện bảo đảm ATTP.

Bộ Y tế đã có công văn gửi UBND các tỉnh, TP về việc bảo đảm ATTP trong kinh doanh thức ăn đường phố. Tuy nhiên, trước tình hình vật giá tăng cao do chiến sự căng thẳng trên thế giới, các chủ cơ sở bếp ăn tập thể, thức ăn đường phố và cơ sở kinh doanh cung cấp suất ăn tại bếp ăn trường học thường có xu hướng lựa chọn nguyên liệu giá rẻ, không đảm bảo đủ các tiêu chuẩn và điều kiện vệ sinh ATTP nhằm tối ưu lợi nhuận. Ở chiều ngược lại, bản thân người tiêu dùng cũng có tâm lý lựa chọn thực phẩm giá rẻ ở nơi kinh doanh tự phát, không rõ nguồn gốc, xuất xứ.

Bên cạnh đó, một số cơ sở chế biến thực phẩm nhỏ lẻ, bán hàng rong bên hè phố, người bán thực phẩm hoạt động tại các điểm công cộng hoặc bày bán tại các sự kiện, lễ hội, do hạn chế về điều kiện trang thiết bị, dụng cụ, thiếu nước sạch, nơi rửa bát đũa không có chỗ xả bỏ nước bẩn; việc thu gom rác thải không hợp vệ sinh; nhân viên chế biến, phục vụ không có bảo hộ lao động phù hợp, vệ sinh cá nhân không đáp ứng yêu cầu, không được tập huấn kiến thức; thường mua nguyên liệu giá rẻ, không rõ nguồn gốc xuất xứ, không bảo đảm an toàn; các sản phẩm sau chế biến như patê, riêu cua, thịt nguội, thức ăn tồn dư… không được bảo quản đúng cách, để lưu cữu, quá hạn, đã dẫn đến tiềm ẩn nhiều mối nguy, gây mất ATTP. Đó là những thách thức cho công tác bảo đảm ATTP trong cộng đồng.

PV: Ngộ độc thực phẩm tập thể xảy ra, đối tượng lại là học sinh, người lao động. Cần siết quy trình kiểm soát ATTP ở mô hình này như thế nào, thưa ông?

TS.DS Chu Quốc Thịnh: Hệ thống văn bản pháp luật đã quy định rất rõ trách nhiệm của từng cấp quản lý ATTP bếp ăn trường học và bếp ăn tập thể. Tại khoản 2, Điều 65, Luật An toàn thực phẩm quy định, UBND các cấp có trách nhiệm quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ ăn uống, bao gồm các loại hình bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố trên địa bàn.

Đối với bếp ăn tập thể tổ chức tại các cơ sở giáo dục, Bộ Y tế và Bộ GD&ĐT cũng đã ban hành 2 thông tư liên tịch, trong đó quy định các cơ sở giáo dục có dịch vụ ăn uống phải bảo đảm đủ điều kiện vệ sinh ATTP; Sở GD&ĐT có trách nhiệm kiểm tra, giám sát các trường học trong việc thực hiện các nội dung về công tác y tế trường học, trong đó bao gồm cả công tác bảo đảm các điều kiện về ATTP.

Đặc biệt, công tác bảo đảm ATTP không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra mà còn gắn liền với trách nhiệm người đứng đầu các cơ sở sản xuất, kinh doanh dịch vụ ăn uống, đơn vị tổ chức bếp ăn tập thể. Điều này đã được nhấn mạnh tại Chỉ thị số 38/CT-TTg năm 2024 của Thủ tướng Chính phủ.

Để siết chặt công tác quản lý, Bộ Y tế cũng đã có văn bản đề nghị Bộ GD&ĐT, UBND các tỉnh, TP xây dựng kế hoạch bảo đảm ATTP đối với bếp ăn tập thể tại các cơ quan, đơn vị trên địa bàn; trong đó phải chú trọng kiểm tra, giám sát, hậu kiểm và tăng cường công tác liên ngành trong giám sát, kiểm tra, nhằm phát hiện sớm các vi phạm, kiên quyết xử lý nghiêm và công khai để kịp thời cảnh báo cho cộng đồng.

Bên cạnh đó đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục kiến thức ATTP, biện pháp phòng chống ngộ độc, nhằm nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi, thói quen lựa chọn, bảo quản, chế biến thực phẩm không an toàn của người dân. Nâng cao nhận thức, vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở, đơn vị tổ chức bếp ăn tập thể, cơ sở cung cấp suất ăn sẵn, chủ cơ sở kinh doanh và thức ăn đường phố.

Đặc biệt, huy động sự tham gia, phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể, công đoàn, ban đại diện cha mẹ học sinh… trong việc giám sát bảo đảm ATTP, để bếp ăn tập thể, bếp ăn trường học thực hiện đúng quy định.

PV: Nhiều vụ thực phẩm "bẩn" có quy mô lớn, gây rúng động xã hội được phát hiện trong thời gian qua, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe con người cũng như an ninh xã hội, xin ông cho biết đâu là nguyên nhân và giải pháp để làm giảm tình trạng này?

TS.DS Chu Quốc Thịnh: Để giải quyết vấn đề bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm mang tính dài hạn, chiến lược và xuyên suốt, Bộ Y tế và các bộ, ngành liên quan đã và đang phối hợp triển khai một số giải pháp mới, đồng bộ. Trong đó, Bộ Y tế đang khẩn trương phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Tư pháp và các bộ, ngành liên quan xây dựng Luật ATTP sửa đổi theo hướng chuyển mạnh tư duy quản lý ATTP từ "kiểm soát từng khâu riêng lẻ" sang "quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm".

Thực hiện kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Thông báo số 15-TB/BCĐTW ngày 17/3/2026 của Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật và Nghị quyết số 89/NQ-CP ngày 5/4/2026 của Chính phủ, Bộ Y tế đang tích cực, khẩn trương phối hợp với các bộ, ban, ngành liên quan xây dựng đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về ATTP từ trung ương đến địa phương, trình Bộ Chính trị trong tháng 5 này, nhằm đảm bảo việc quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm một cách đồng bộ, hiệu quả.

Bên cạnh đó, Bộ Y tế đang hoàn thiện hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung về ATTP từ trung ương đến địa phương để có thể dễ dàng truy xuất nguồn gốc, xuất xứ của thực phẩm, kịp thời thu hồi thực phẩm không an toàn, giúp phòng ngừa ngộ độc thực phẩm lan rộng. Ngoài ra, Bộ Y tế đang tiếp tục phát triển bộ chỉ số về ATTP phục vụ cho hệ thống phân tích nguy cơ, để có thể cập nhật các thực phẩm không an toàn, kịp thời cảnh báo cho cộng đồng.

Đồng thời, xây dựng chiến lược quốc gia về ATTP đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, hướng tới các tiêu chuẩn quốc tế về thực hành vệ sinh tốt (GHP) đối với các cơ sở sản xuất và chế biến thực phẩm, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp sản xuất kính doanh thực phẩm áp dụng các phương thức sản xuất tiến tiến, ứng dụng công nghệ bảo quản thực phẩm hiện đại để tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Cuối cùng là đẩy mạnh truyền thông thông qua các cơ quan thông tin đại chúng, mạng xã hội… để cập nhật kiến thức, thay đổi hành vi và nâng cao vai trò, trách nhiệm bảo đảm ATTP cho các đối tượng, bao gồm chủ cơ sở sản xuất kinh doanh thực phẩm, người tiêu dùng, và chính quyền địa phương các cấp.

PV: Hiện nay, vấn đề quản lý ATTP còn nhiều chồng chéo dẫn tới việc quản lý chưa cao, đôi lúc còn có lỗ hổng, thiếu kiểm tra, giám sát. Để giải quyết căn cơ, cấp bách vấn đề này, Bộ Y tế có những tham mưu, đề xuất và giải pháp như thế nào trong việc xây dựng các chính sách tiến tới quản lý ATTP thống nhất, hiệu quả, cũng như kiểm soát và ngăn chặn được tình trạng mất ATTP hiện nay?

TS.DS Chu Quốc Thịnh: Hiện nay, Bộ Y tế đang rất tích cực phối hợp với các bộ, ban, ngành liên quan với tinh thần và trách nhiệm cao nhất khẩn trương xây dựng hồ sơ dự án Luật ATTP (sửa đổi) để kịp trình Quốc hội khóa XVI thông qua vào kỳ họp thứ 2 (dự kiến tháng 9/2026). Tổ soạn thảo đã hoàn thiện 5 chính sách sửa đổi Luật ATTP với các nội dung chính như sau:

Chính sách 1: Thực hiện quản lý ATTP theo chuỗi cung ứng thực phẩm từ sản xuất, sơ chế ban đầu, trồng trọt, chăn nuôi, thu hái, đánh bắt, khai thác, hoạt động kiểm soát giết mổ, chế biến, kinh doanh, lưu thông trên thị trường cho đến tận tay người tiêu dùng nhằm đảm bảo các sản phẩm lưu thông trên thị trường an toàn và chất lượng cho người sử dụng.

Bên cạnh việc kế thừa những quy định tại Luật ATTP năm 2010, chính sách sẽ sửa đổi, bổ sung những giải pháp mới nhằm quản lý chặt chẽ ATTP từ khâu sản xuất ban đầu cho đến tay người tiêu dùng. Thực hiện kiểm tra giám sát trên thị trường bằng nhiều hình thức; đồng thời nâng cao vai trò hệ thống kiểm nghiệm phục vụ quản lý nhà nước, chủ động lấy mẫu giám sát thị trường.

Như vậy, các hành vi vi phạm sẽ đối mặt với chế tài nghiêm khắc hơn, bao gồm việc tăng mức xử phạt hành chính và thu hồi vĩnh viễn các giấy phép, nhằm tạo tính răn đe mạnh mẽ để bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Chính sách 2: Có cơ chế kiểm tra, giám sát thực phẩm từ trước khi lưu hành cho đến tay người tiêu dùng, trong đó xây dựng nguyên tắc phân loại thực phẩm và có biện pháp quản lý phù hợp nhằm đảm bảo ATTP từ trước khi lưu hành đến khi tay người tiêu dùng.

Chính sách 3: Tăng cường chuyển đổi số trong quản lý ATTP, trong đó tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý ATTP, từng bước ứng dụng công nghệ trong công tác giải quyết thủ tục hành chính cũng như hoạt động phân tích nguy cơ, phòng ngừa, ngăn chặn, khắc phục sự cố, truy xuất nguồn gốc, hậu kiểm thực phẩm lưu thông trên thị trường.

Xây dựng một hệ thống thông tin về ATTP thống nhất từ trung ương đến địa phương đầy đủ thông tin của cơ sở kinh doanh thực phẩm, toàn bộ vòng đời của từng thực phẩm từ khi sản xuất, lưu thông đến khi được sử dụng.

Chính sách 4: tiếp tục tăng cường hậu kiểm đối với các cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố, cung cấp suất ăn tập thể, tăng cường việc kiểm tra, giám sát của UBND xã đối với loại hình kinh doanh này, nhằm giảm thiểu đến mức thấp nhất các vụ ngộ độc thực phẩm gây ra bởi thức ăn đường phố, nơi cung cấp suất ăn tập thể, đảm bảo sức khỏe, an toàn cho người tiêu dùng.

Chính sách 5: Hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về ATTP theo hướng thống nhất một đầu mối từ trung ương đến địa phương, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền tối đa tới tận UBND xã để thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về ATTP.

Với các giải pháp như trên sẽ là bước tiến mới trong việc quản lý ATTP một cách thống nhất, hiệu quả, hiệu năng, nhằm kiểm soát và ngăn chặn tình trạng thực phẩm “bẩn”, giảm nguy cơ ngộ độc thực phẩm, bảo vệ sức khỏe cho người dân.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!