Giải pháp nào cho xuất khẩu nông sản trong bối cảnh mới?

Chủ động thích ứng để giảm rủi ro

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết, xung đột tại Trung Đông đang làm gia tăng rủi ro gián đoạn logistics, biến động chi phí vận tải và thanh toán quốc tế, ảnh hưởng đáng kể đến xuất khẩu nông sản. Trước mắt, khi tình hình còn phức tạp, doanh nghiệp ưu tiên giảm thiểu thiệt hại tài chính và rủi ro hàng hóa, đồng thời tái cơ cấu sản phẩm, giảm tỷ trọng hàng tươi dễ hư hỏng như thanh long, sầu riêng..., chuyển sang các mặt hàng chế biến như đóng hộp, sấy khô, đông lạnh để phù hợp thời gian vận chuyển kéo dài.

Song song đó, doanh nghiệp đàm phán lại hợp đồng, chia sẻ chi phí, giãn tiến độ giao hàng và chia nhỏ lô để hạn chế rủi ro. Trong 6–12 tháng tới, doanh nghiệp vẫn duy trì thị trường Trung Đông nhưng linh hoạt điều chỉnh, đồng thời tăng cường xuất khẩu sang các thị trường ổn định như EU, Mỹ, Trung Quốc để bù đắp đơn hàng. Một số đơn vị đầu tư kho lạnh, xây dựng điểm trung chuyển tại khu vực ít xung đột nhằm duy trì chuỗi cung ứng, đồng thời chuyển sang phương thức thanh toán an toàn hơn qua trung gian. Trong bối cảnh nhiều biến số khó lường, chiến lược của các doanh nghiệp đã chuyển từ mở rộng thị phần sang phòng ngự linh hoạt, ưu tiên an toàn dòng tiền, ổn định logistics và đa dạng hóa thị trường để giảm thiểu rủi ro. Đồng thời, khi chuyển hướng sang thị trường khác, doanh nghiệp cũng phải điều chỉnh quy cách đóng gói và tiêu chuẩn kỹ thuật để đáp ứng yêu cầu riêng.

Theo ông Trần Văn An, Giám đốc Nhà máy sản xuất Công ty CP Mekong Herbals, những lô gừng trước đây xuất khẩu thô sang thị trường Trung Đông hiện đã được chuyển sang quy trình chế biến sâu. Việc thay đổi hình thức sản phẩm, kết hợp điều chỉnh giá bán, giúp đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe hơn của thị trường Nhật Bản, đồng thời mở ra cơ hội tiêu thụ mới. Gần 30% khách hàng hiện đang chủ động hỗ trợ doanh nghiệp trong việc kết nối và tiêu thụ lại các lô hàng. Đây được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm lượng hàng tồn kho, bởi nếu kéo dài thời gian bảo quản sẽ phát sinh chi phí đầu tư và có nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm.

Ông Phan Văn Có, Giám đốc Marketing Công ty TNHH Vrice Group cũng cho rằng, doanh nghiệp lựa chọn cách chia sẻ rủi ro với đối tác, chấp nhận giảm bớt phần lợi nhuận tích lũy từ những năm trước để cùng vượt qua giai đoạn khó khăn. Với những lô hàng đang gặp trở ngại, phương án chuyển hướng sang các cảng trung chuyển khác cũng được triển khai, chờ thời điểm tuyến vận tải an toàn hơn để tiếp tục hành trình.

Tương tự, ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch HĐQT kiêm CEO Vina T&T Group, đồng thời là Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho biết, phương thức giao hàng cũng được điều chỉnh như một giải pháp kỹ thuật nhằm giữ vững biên độ lợi nhuận. Thay vì giao tại cảng nhập khẩu theo điều kiện FOB, doanh nghiệp giao hàng từ cảng xuất khẩu, qua đó chi phí vận chuyển sẽ do phía khách hàng chi trả. Cách làm này giúp doanh nghiệp ổn định chi phí và bảo đảm hiệu quả kinh doanh.

Ông Lê Thanh Sơn, Giám đốc Khối kinh doanh hàng hóa, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco Daklak) cho biết, doanh nghiệp đã tạm ngưng xuất khẩu sang Trung Đông và chờ đến khi tình hình khu vực ổn định trở lại. Theo ông Sơn, cà phê chịu tác động không lớn do tỷ trọng xuất khẩu sang thị trường này chỉ khoảng 8% của doanh nghiệp và 4–5% của toàn ngành. Ngược lại, hồ tiêu bị ảnh hưởng rõ rệt hơn khi Trung Đông chiếm khoảng 18% sản lượng xuất khẩu của Simexco và 17,5% của cả nước.

Đa dạng hóa thị trường, hướng đến giá trị bền vững

Theo ông Trần Hữu Hậu, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Điều Việt Nam (VINACAS), căng thẳng tại Trung Đông đang ảnh hưởng nhất định đến ngành điều. Xung đột không chỉ ảnh hưởng đến xuất khẩu mà còn tác động đến nhập khẩu điều thô từ châu Phi – nguồn nguyên liệu quan trọng của ngành chế biến trong nước, do phần lớn hàng hóa đi qua các tuyến hàng hải gần Trung Đông. Tuy vậy, theo VINACAS, ảnh hưởng hiện chưa quá lớn do chưa vào cao điểm xuất khẩu, trong khi vụ thu hoạch mới ở Việt Nam và các nước cung ứng đang bắt đầu.

Trước biến động địa chính trị, Cục Xuất nhập khẩu, Bộ Công Thương khuyến nghị doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, tận dụng các FTA và chủ động cập nhật thông tin về vận tải, chi phí, rủi ro để kịp thời ứng phó.

Ông Lê Thanh Sơn cho biết, trong ngắn hạn sẽ đẩy nhanh việc đặt tàu cho các đơn hàng sang thị trường khác nhằm tránh rủi ro tăng cước, đồng thời tích cực tìm kiếm thị trường thay thế, đặc biệt với hồ tiêu – mặt hàng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ gián đoạn thương mại với Trung Đông. Trong trung và dài hạn, doanh nghiệp nhận định xung đột có thể kéo dài nhưng nhiều khả năng sẽ sớm ổn định, khi đó Trung Đông vẫn là thị trường quan trọng đối với cà phê và hồ tiêu Việt Nam, mang lại giá trị cao cho nhiều mặt hàng nông sản Việt Nam.

Về giải pháp, ông Đặng Phúc Nguyên cho biết, Hiệp hội đề xuất các bộ, ngành đẩy nhanh đàm phán mở cửa thị trường và mở rộng danh mục trái cây tươi được phép xuất khẩu sang các thị trường ổn định như Trung Quốc, Hoa Kỳ, EU nhằm tạo “thị trường dự phòng” khi Trung Đông biến động. Đồng thời, cần tận dụng hiệu quả Hiệp định VIFTA, cập nhật kịp thời quy tắc xuất xứ và tăng cường hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp, cùng với việc nâng cao vai trò của hệ thống thương vụ trong cung cấp thông tin, cảnh báo sớm rủi ro. Về dài hạn, Hiệp hội kiến nghị thúc đẩy chính sách ưu đãi đầu tư vào chế biến sâu, khuyến khích ứng dụng công nghệ sấy, cấp đông nhanh và đóng gói hiện đại. Việc gia tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến sẽ giúp giảm áp lực vận chuyển, hạn chế rủi ro hư hỏng và nâng cao khả năng chống chịu của ngành trước các biến động bên ngoài.