Cả nước có hơn 1.541 đường ngang dân sinh được mở hợp pháp đi qua đường sắt thì có tới 4.752 đường do người dân mở bất hợp pháp, trong đó có hơn 1.000 đường ngang dân sinh được xếp vào diện nguy hiểm. Kết quả thống kê của Ban An toàn giao thông đường sắt cho thấy, có tới 90% số tai nạn giao thông xảy ra tại hệ thống đường ngang dân sinh; đường không có người gác và 97% số vụ có nguyên nhân từ lỗi chủ quan của người dân.
Với số lượng đường ngang dân sinh bất hợp pháp, không có rào chắn nhiều như vậy, ông Phạm Thanh Bình, Trưởng Ban ATGT của Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam nói: "Ngành đường sắt không thể cảnh giới hết, nên dường như đành lực bất!" Tìm hiểu về thực trạng này, chúng tôi được biết, không chỉ ngành đường sắt bất lực, mà cả chính quyền địa phương có đường sắt đi qua cũng bất lực vì không có điều kiện bố trí người trực 24/24h hằng ngày tại các đường ngang dân sinh.
Ngay cả giải pháp đầu tư làm rào chắn suốt tuyến cũng không ổn khi người dân vẫn sinh sống dày đặc hai bên đường tàu. Mặt khác, như GS.TS Phạm Công Hà, Chủ tịch Hội Kinh tế vận tải ĐSVN từng nhận xét: Theo dõi lượng khách ngành đường sắt vận chuyển 4 năm gần đây chỉ ở mức 6,083 đến 6,289 triệu lượt hành người/năm… Tổng Công ty ĐSVN ngoài duy trì cả bộ máy đồ sộ còn lo bảo trì cả hệ thống cầu cống trên tuyến, gồm 1.790 cầu; 5.128 cống và 39 hầm, lấy đâu kinh phí đầu tư làm ngay hàng rào sắt, làm chắn tàu hoặc bố trí nhân viên gác chắn tàu suốt các tuyến?
Đó là chưa kể thực trạng muốn làm cũng còn phải chờ chính quyền địa phương đền bù, giải tỏa người dân ra khỏi phạm vi đất hành lang an toàn đường sắt. Điều này tiếp tục gây nguy cơ đe dọa đến an toàn tính mạng, tài sản của khách đi tàu khi không thể kiểm soát được sự cố bất ngờ xảy ra trên đường.
Thực tế những năm qua, để giữ lại mạng sống cho một người dân thiếu ý thức băng qua đường sắt những lúc có tàu hỏa chạy qua, lái tàu đã buộc phải thực hiện cú phanh gấp khiến hàng trăm hành khách trên tàu phải đối mặt với nguy cơ tàu trật bánh. Đó là chưa kể tình trạng lái xe ôtô cố tình cho xe vượt đường ngang khi tàu hỏa đang lao tới cũng đang gia tăng ở mức độ báo động: Năm 2008 là 62 vụ, sang năm 2009 đã tăng lên 95 vụ và từ đầu năm tới nay cũng đã tiếp tục có vài chục vụ ôtô làm vật cản chắn trước mũi tàu hỏa.
Đường ngang dân sinh và chiếc xe gắn máy bị cán nát của người vừa bị tàu hỏa đâm. Ảnh: Đ.T
Trước thực trạng TNGT đường sắt vẫn tiếp tục diễn biến phức tạp do tốc độ đô thị hóa của dân cư 2 bên hành lang an toàn đường sắt và khi bình quân trên hệ thống đường sắt chỉ cách 500m đã có một đường ngang như vậy, ông Tuấn người từng được dư luận xã hội biết tới với đề xuất mở đường bay "vàng" tuyến Hà Nội - TP HCM, cho rằng: Chưa thể một sớm một chiều có thể kéo giảm TNGT đường sắt ngay được mà ngành Đường sắt cần tính đến việc lắp đặt một hệ thống bàn nâng hạ khẩn cấp giống như xe nâng hạ tại các bến cảng nhưng lớn hơn và dài hơn.
Theo ông Tuấn, giải pháp dùng bàn nâng hạ điều khiển bằng piston này sẽ giúp lái tàu nhanh chóng xử lý tình huống khi gặp chướng ngại vật mà vẫn đảm bảo an toàn cho cả đoàn tàu trong cả trường hợp chướng ngại vật bất ngờ xuất hiện; và bảo đảm an toàn cho chướng ngại vật, nhất là tránh được tâm lý hoang mang, lo sợ cho lái tàu khi buộc phải lựa chọn cách cán vào người đang băng qua đường sắt để "cứu" cả đoàn tàu.
Ngay khi giải pháp được công bố, TS Nguyễn Bách Phúc, Chủ tịch Hội Tư vấn khoa học công nghệ và quản lý TP HCM đã rất quan tâm và đề nghị sẽ tổ chức một cuộc hội thảo xoay quanh giải pháp dùng bàn nâng hạ gắn ở đầu tàu để giảm thiểu TNGT đường sắt này.
Về lâu dài xóa bỏ các đường ngang dân sinh theo lộ trình đã được Chính phủ phê duyệt từ năm 2007. Theo đó, đến năm 2020, toàn bộ phần đất hành lang an toàn giao thông đường sắt trên các tuyến sẽ được giải tỏa xong. Các tuyến đường ngang có giao cắt đồng mức cũng sẽ được xóa bỏ. Tuy nhiên, từ nay tới đó cũng còn đến hơn 10 năm và việc giải tỏa mặt bằng, trả lại hành lang an toàn cho các tuyến đường sắt có được hoàn tất hay không phụ thuộc nhiều vào quá trình triển khai thực hiện của chính quyền các địa phương có đường sắt đi qua. Trong khi đó, chỉ riêng trên tuyến đường sắt Bắc -
