Một tháng tăng hai lần
Có hiệu lực từ 15/12/2009, Nghị định 84/CP (thay thế Nghị định 55/CP về kinh doanh xăng dầu) đã giao quyền tự quyết định giá bán lẻ xăng dầu cho doanh nghiệp (DN) thực hiện theo cơ chế thị trường. Từ thời điểm này, DN được đơn phương đưa ra mức giá mới, mà không cần phải chờ ý kiến cho phép của Liên Bộ Tài chính - Công thương như trước. Ngay trong ngày Nghị định 84 được áp dụng, Tổng Công ty Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) đã hào hứng tuyên bố giảm 350 đồng/lít xăng và tăng 300 đồng/lít dầu diezel, như minh chứng cho hiệu ứng tích cực từ Nghị định vừa được thực thi. Thế nhưng, chưa đầy một tháng sau đó, ngày 14/1/2010, Petrolimex lại bất ngờ tăng giá xăng thêm 450 đồng/lít, tăng giá dầu diezel và dầu hỏa thêm 300 đồng/lít, dầu mazut cũng tăng từ 300 đến 400 đồng/kg.
Quyết định của Petrolimex lập tức tạo phản ứng dây chuyền, khiến các DN khác cũng buộc phải tăng (hoặc giảm giá) một lượt. Petrolimex chiếm tới 60% thị phần trong nước, nên mỗi động thái của "ông lớn" này đều được các DN còn lại dự đoán, trông chờ và cuối cùng là… thực hiện theo.
Ngày 21/2, Petrolimex lại là DN đầu tiên chủ động tăng giá xăng thêm 590 đồng/lít. Chưa đầy một tháng, giá xăng đã tăng trên 1.000 đồng/lít. Như vậy, giá xăng hiện tại (16.990 đồng/lít xăng A92 và 17.490 đồng/lít xăng A95) đã gần bằng với mức giá kỷ lục 19.000 đồng/lít của tháng 7/2008. Tháng 7/2008, giá dầu thô trên thị trường thế giới cũng ở đỉnh điểm 140 USD/thùng. Hiện tại giá dầu thô đang xê dịch ở mức 79 đến 80 USD/thùng. Trong khi đó, từ 1/2, Bộ Tài chính đã giảm thuế nhập khẩu thêm từ 5 đến 10% với nhiều mặt hàng xăng dầu. Khung thuế trần cao nhất của các mặt hàng xăng chỉ còn 30%, thay vì 40% như cũ.
Chỉ tăng, quên giảm?
Nghị định 84 đã thêm một bước cải tiến, chuyển kinh doanh xăng dầu sang cơ chế thị trường, theo sát diễn biến của mặt bằng giá thế giới, giảm dần sự bù lỗ của Nhà nước, tăng quyền chủ động cho DN. Lâu nay, người tiêu dùng luôn đồng hành cùng các DN xăng dầu, chia sẻ khó khăn với DN nhập khẩu vào những thời điểm giá thế giới biến động bất lợi nhất. Thế nhưng, thời gian qua, nhất là từ khi Nghị định 84 đi vào cuộc sống, người tiêu dùng vẫn thấy, DN nhập khẩu nhanh nhạy trong chuyện tăng hơn là giảm giá xăng theo sát với giá thế giới. Cụ thể, trước Tết Nguyên đán, lúc giá thế giới liên tục giảm, giá xăng dầu trong nước lẽ ra phải giảm theo. Nhưng DN vẫn lấy lý do cần… bù lỗ nên chần chừ, chậm chễ. Và hệ quả, giá dầu thô thế giới lại vào chu kỳ tăng. Không chậm chễ, DN đã vội vàng tăng ngay giá bán lẻ trong nước.
Theo TS Nguyễn Minh Phong - Viện Nghiên cứu kinh tế xã hội Hà Nội, vẫn rất khó để xác định mức lãi hay lỗ của DN xăng dầu khi các thông số liên quan đến cách tính giá xăng được đưa ra còn khá mơ hồ, thiếu định lượng. Hơn nữa, xăng dầu luôn được tiêu thụ với số lượng lớn nên lãi ròng một lít dẫu chỉ vài trăm đồng nhỏ, con số lợi nhuận khi được nhân lên cũng đã rất khổng lồ. Rõ ràng, DN chưa tự giác khi không đưa ra quyết định giảm giá xăng đúng lúc, gây thiệt hại cho người tiêu dùng. Điều này sẽ là gánh nặng đặt lên vai các cơ quan quản lý nhà nước, khi cần tăng cường hơn nữa sự giám sát đối với các DN quanh việc điều hành giá xăng dầu. Hoặc chí ít, DN cũng cần giải thích rõ ràng, cụ thể hơn về lý do tăng (kể cả giảm giá), chứ không chỉ là những cái gạch đầu dòng chung chung: giá dầu thế giới tăng và biến động tỷ giá ngoại tệ…