Trong vài năm trở lại đây, thị trường vàng Việt Nam luôn ở trạng thái nhạy cảm: Giá vàng biến động mạnh, chênh lệch với thế giới có lúc vượt 20 triệu đồng/lượng; cung - cầu mất cân đối; giao dịch không chính thức diễn ra phổ biến… khiến thị trường thiếu minh bạch, tiềm ẩn rủi ro và gây thiệt thòi cho người dân, doanh nghiệp.
Việc giá vàng bị đẩy lên quá cao so với thế giới không chỉ tạo điều kiện cho đầu cơ, thao túng mà còn gây áp lực lên điều hành chính sách tiền tệ, tỷ giá, ảnh hưởng tới ổn định vĩ mô và tâm lý nhà đầu tư. Đặc biệt, vàng càng nóng, càng hấp dẫn giới buôn lậu.
Ông Phan Quốc Đông, Phó Chi cục trưởng, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan, Bộ Tài chính nhận định sức hấp dẫn của vàng đến từ giá trị cao, dễ sở hữu và có khả năng giữ giá trong bối cảnh biến động như chiến tranh hay lạm phát. Tính thanh khoản quốc tế lớn cùng tâm lý tích trữ vàng lâu đời của người Việt khiến nhu cầu thị trường luôn cao.
Với nước ta, điều kiện địa lý với đường biên dài hơn 4.000km nhưng chỉ có 157 cửa khẩu và 88 điểm kiểm soát khiến nguy cơ buôn lậu vàng luôn hiện hữu. Khi giá trong nước chênh lệch và nhu cầu tăng, rủi ro buôn lậu càng lớn. Ông Đông cho biết, thời gian qua, lực lượng hải quan đã triển khai nhiều biện pháp nghiệp vụ, phát hiện nhiều vụ việc buôn lậu có giá trị lớn. “Thống kê số vụ bắt giữ buôn lậu vàng không nhiều, nhưng khi mở rộng điều tra và truy xét thì phát sinh rất nhiều đầu mối, cho thấy tính phức tạp của hoạt động buôn lậu vàng”, ông Đông cho biết.
Không chỉ “nóng” buôn lậu ở khu vực biên giới, tình trạng mua bán vàng trên “chợ đen” cũng rất “rộn ràng”.
Ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho rằng do nguồn cung vàng miếng hạn chế trong khi nhu cầu trong nước lớn, tạo nên nút thắt cổ chai đẩy giá vàng lên cao.
Hiện, thị trường tồn tại 7 vấn đề như thiếu một cơ sở tập trung, các cửa hàng chủ yếu bán lẻ không có cơ sở dữ liệu kết nối trực tuyến với cơ quan quản lý nhà nước, không theo dõi được lượng hàng mua bán trực tuyến. Bên cạnh đó, khó kiểm soát về chất lượng; hóa đơn mua bán vàng chưa minh bạch; chưa có cơ chế giám sát đồng bộ; chênh lệch giá vàng với chợ đen lớn dễ dẫn đến buôn lậu, giao dịch không báo cáo, không nộp thuế, khiến cơ quan quản lý khó kiểm soát. Ngoài, ra, giá niêm yết và giá bán không chính xác, lúc khan hàng nhiều đơn vị găm hàng gây khó khăn cho công tác quản lý nhất là với lượng vàng chế tác vàng lẻ trong dân.
Trong khi đó, chia sẻ từ “người trong cuộc”, ông Vũ Hùng Sơn - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Vàng bạc đá quý Bảo Tín Mạnh Hải nêu lý do doanh nghiệp phải mua vàng trôi nổi vì tình trạng thiếu hụt kéo dài của nguồn cung nguyên liệu chính thức suốt hơn 13 tháng qua. “Nguồn cung hạn chế đẩy giá vàng trong nước lên cao, trong khi người dân lại khó hoặc không thể mua được. Để duy trì hoạt động kinh doanh, các doanh nghiệp phải nâng mạnh giá mua vào nhằm khuyến khích những người nắm giữ vàng trước đó bán ra. Trong bối cảnh lượng hàng về ít, việc giới hạn mỗi khách chỉ được mua một vài chỉ là giải pháp bất đắc dĩ để tránh tình trạng nhà đầu tư lớn gom hàng, khiến khách nhỏ lẻ không còn cơ hội tiếp cận. Cùng với đó, toàn bộ hệ thống cửa hàng phải đầu tư máy phổ hiện đại để kiểm tra chất lượng vàng, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm thủ công như trước”, ông Sơn phân bua.
Với thực tế thị trường vàng hiện nay, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng việc thành lập sàn giao dịch vàng là cần thiết và phù hợp với yêu cầu quản lý thị trường. Và câu chuyện không chỉ là “có hay không có sàn vàng” mà là thiết kế và vận hành sàn như thế nào để Nhà nước có thể kiểm soát, giám sát hiệu quả.
Theo ông Long, thứ nhất, một sàn vàng hoạt động đúng chuẩn sẽ giúp cơ quan quản lý giám sát giao dịch theo thời gian thực, nắm được các luồng mua bán, mức độ biến động, rủi ro thị trường và nhận diện các nhóm tác động đến giá. Khi có dữ liệu tập trung, Nhà nước mới có thể thực hiện can thiệp bằng công cụ thị trường khi cần thiết, như áp trần vị thế, giới hạn giao dịch, hoặc thực hiện các biện pháp phòng ngừa rủi ro.
Thứ hai, sàn vàng cho phép tạo lập dữ liệu đầy đủ, minh bạch, kết nối giữa thị trường vật chất - tài khoản - chính sách tiền tệ. Nếu không có nền tảng dữ liệu này, Nhà nước rất khó điều hành một thị trường đang có tác động mạnh tới tỷ giá, lạm phát và ổn định vĩ mô. Việc quản lý hoàn toàn dựa vào hành chính như trước đây không còn phù hợp.
Thứ ba, hành lang pháp lý hiện nay đã thay đổi đáng kể. Nghị định 232 đã mở rộng phạm vi quản lý, cho phép thí điểm các công cụ phát sinh, đồng thời xóa bỏ một số cơ chế cũ vốn gây cản trở thị trường. Đây là cơ sở quan trọng để thiết kế lại mô hình quản lý vàng theo hướng hiện đại hơn, tiệm cận thông lệ quốc tế.
Góp ý về sàn vàng, ông Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam cho rằng việc xây dựng cơ chế quản lý thị trường vàng một cách rõ ràng, minh bạch là vấn đề cấp thiết, không phải chỉ để xử lý những sai phạm trên thị trường hiện nay mà còn nhằm đảm bảo an toàn quốc gia về tiền tệ. Ngân hàng Nhà nước cần sớm thiết lập một trung tâm quản lý và điều phối thống nhất, nơi tập trung dữ liệu, tiêu chuẩn và quy định pháp lý để thị trường vận hành ổn định và có kiểm soát.
“Việt Nam đủ điều kiện công nghệ và hạ tầng để xây dựng một mô hình sàn giao dịch vàng hiện đại, miễn là đi theo lộ trình thận trọng. Mục tiêu của sàn không chỉ là giao dịch, mà phải đạt ba giá trị cốt lõi: Hiện đại hóa hoạt động mua bán vàng, phục vụ quản lý nhà nước bằng dữ liệu minh bạch, tạo nền tảng để phát triển các sản phẩm tài chính liên quan đến vàng trong tương lai”, ông Hùng phân tích.
Lập sàn vàng: Minh bạch thị trường, thu hẹp khoảng cách giá vàng “nội - ngoại” 
Giá vàng tiếp tục tăng nóng, Ngân hàng Nhà nước họp bàn lập sàn vàng 
