Đôi bờ Sê Băng Hiêng

Đổi thay bên dòng sông chảy ngược

Trên thung lũng Cù Bai (xã Hướng Lập, Quảng Trị) có hơn 110 nóc nhà của đồng bào Vân Kiều dựa lưng vào núi đá sống quây quần bên nhau dưới chân dãy Trường Sơn ngàn đời nay vẫn thế. Cùng với Cù Bai, những thôn A Chóc, Xà Lì, Xê Pu, Tà Păng, Rạc hay suối Xa La, núi Ca Tam… là những tên đất, tên bản làng thân thuộc với hàng nghìn người ở bên bờ Sê Băng Hiêng. Dòng sông như cô gái Vân Kiều mãnh liệt cuộn chảy qua bao thác ghềnh tưới tắm cho bao đời người đã trở thành huyền sử trong chiến tranh, giọt phù sa chắt chiu từ đá núi thay áo mới cho thung lũng Cù Bai bằng sắc non xanh của rừng cây, ruộng lúa. Dưới rừng cây, bên ruộng lúa, thanh âm cuộc sống yên bình no ấm được gọi về từ mái nhà sàn Vân Kiều ngày ngày tỏa khói lam chiều.

Nơi này, khi Đồn Biên phòng Hướng Lập anh hùng với khởi đầu là cựu chiến binh biên phòng Lê Đình Hoan từ dưới xuôi lên vận động bà con trồng rừng. Các già làng, trưởng bản làm trước và người dân làm theo, vài năm sau thấy đời sống khá lên. Rồi từ đó, hết cán bộ này đến chiến sĩ khác nơi biên cương này giúp bà con đồng bào làm kinh tế, giữ nếp sống. “Bên cạnh việc hỗ trợ, vận động Nhân dân di dời về khu tái định cư, bộ đội còn tích cực giúp đỡ địa phương trong việc cung cấp cây giống, con giống, hướng dẫn kỹ thuật chăn nuôi, chăm sóc cây trồng và áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Tình cảm mà bộ đội dành cho chúng tôi như tình thân trong một gia đình”, già làng Hồ Văn Tửu (thôn Cù Bai) chia sẻ. Năm nay 70 tuổi nhưng vẫn tích cực làm khoảng 2ha ruộng, trồng hơn 5ha rừng bời lời và chăn nuôi 4 con trâu. Năm 2024, gia đình già thu nhập hơn 100 triệu đồng từ trồng rừng.

Nhìn lên những cánh rừng xanh tốt, chạy từ sát dòng Sê Băng Hiêng lên tít tận đỉnh Ca Tam cao ngất, người Cù Bai bảo đó là rừng bời lời của dân bản Cù Bai trồng, gần 300 ha chứ không ít đâu, còn cả xã Hướng Lập hiện có 600 ha. Hồ Văn Thơi (33 tuổi) trồng được 5 ha bời lời, thu hoạch vụ đầu, trừ chi phí còn được hơn 150 triệu đồng, cứ xúc động khi lần đầu được cầm số tiền lớn mà run. Nhưng mấy năm nay anh nhẩm tính, rằng cứ tính ngang giá 100 triệu đồng/ha, là có hai tỷ rồi nhé. Rồi 40 con trâu, bò, 5 ha lúa, thêm 3 ao cá, vườn cây ăn quả, tính ra không dưới ba tỷ đồng. Theo cách tính của Thơi, thì Cù Bai có tới 20 hộ trồng hơn 10 ha rừng bời lời, trị giá mỗi ha hơn trăm triệu đồng, vậy là có ít nhất 20 tỷ phú rồi, đáng gọi là làng tỷ phú.

Chưa kể cả bản nhà nào cũng có rừng, có ruộng nước, ao cá. Noi gương già làng Hồ  Văn Tửu, người dân xã Hướng Lập đã trồng hơn 900ha cây lâm nghiệp như trẩu, bời lời, tràm để phủ xanh đất trống, đồi núi trọc. Người dân còn tham gia bảo vệ rừng tự nhiên để giữ nguồn nước, phục vụ sản xuất và sinh hoạt. Bên cạnh đó, nhiều gia đình còn tận dụng điều kiện tự nhiên để phát triển chăn nuôi, tạo thêm thu nhập. Hiện nay, Hướng Lập có tổng đàn gia súc trâu, bò và dê lên tới hơn 4.000 con. Cây lúa nước, cùng với đàn gia súc và trồng rừng đã giúp cho cuộc sống của đồng bào Vân Kiều ở khắp các thôn bản đôi bờ dòng Sê Băng Hiêng ngày càng ổn định. Đói nghèo có lẽ đã lùi xa tít tắp.

Cùng với phát triển kinh tế, việc học hành của con em luôn được chính quyền và người dân quan tâm. Nếu như trước đây, trẻ em mới sinh ra, hằng ngày đều theo mẹ lên nương rẫy, đến vài tuổi phải trông em hoặc lang thang bìa rừng, ven suối, thì giờ đây, tất cả trẻ em đều được đến trường. Hướng Lập hiện có 4 trường học, từ mầm non đến THCS. Nhờ tâm huyết của đội ngũ giáo viên, hằng năm, tỷ lệ huy động học sinh đến trường ở tất cả các thôn bản luôn đạt trên 98%, tỷ lệ tốt nghiệp THCS là 100%. Ông Nguyễn Minh Long, Bí thư Đảng ủy xã Hướng Lập chia sẻ, bây giờ không chỉ ở Cù Bai, mà xã Hướng Lập có 9 thôn bản với 98% là đồng bào Vân Kiều có diện tích gần 21.964ha, 805 hộ, 3.540 nhân khẩu. Những bản làng heo hút nằm sát biên giới Việt Nam - Lào quanh năm đói nghèo ngày trước nay đang đổi thay từng ngày nhờ có đường ôtô, có điện lưới quốc gia, nước sạch. Nhà nào cũng có tivi, xe máy; hơn một nửa số hộ làm được nhà khang trang kiên cố, trị giá vài trăm triệu đồng.

Nghĩa tình Sê Băng Hiêng

Như dòng Sê Băng Hiêng vẫn miệt mài chảy, cuộc sống ở đôi bờ sông chảy ngược ngày càng khởi sắc. Ban ngày, đàn ông và phụ nữ bám rừng, bám ruộng sản xuất, trẻ con được đến trường. Cuối ngày, mọi người quây quần quanh bếp lửa hồng, cùng nhau chia sẻ câu chuyện cuộc sống. Thành quả có được như ngày hôm nay là nhờ ánh sáng dẫn đường của Đảng và chính quyền, sự tiếp sức của những người lính biên phòng và nỗ lực của chính người dân, biến rừng hoang, cỏ dại thành những cánh đồng trù phú trên dãy Trường Sơn. Trung tá Hồ Lê Luận, Đồn Biên phòng Hướng Lập chia sẻ, không chỉ thoát đói nghèo, nhiều nơi, đồng bào dân tộc thiểu số còn làm giàu nhờ phát triển kinh tế vườn, rừng.

Đường mòn Hồ Chí Minh xẻ dọc Trường Sơn năm xưa nay thênh thang ra Bắc vào Nam, mở ra cơ hội cho bản làng ấm no, hạnh phúc. Ngày trước chưa có Đảng, đồng bào không có họ. Bây giờ những “Hồ Văn, Hồ Thị” được viết trên giấy tờ, trong cuộc nói chuyện khi bà con mang họ Bác Hồ. Đó là niềm hãnh diện lớn nhất gắn với tên đất, tên làng ở vùng biên giới này. Nơi đây là vùng đất biên cương, quê hương của người Vân Kiều như Ka Tiêng, Tà Rùng, Trăng - Tà Puồng, hay Cuôi, Tri, Cha Lỳ, A Xóc, Sê Pu, Cù Bai, Tà Păng. Từng là “tọa độ lửa” của đường Trường Sơn huyền thoại một thời, giờ đây những bản làng bên dòng Sê Băng Hiêng đã hồi sinh, trở thành một câu chuyện đầy tự hào về cuộc sống mới.

Phía bên kia sông là những bản Tà Rúa, A Viêng, Tà Xeng Ka Lô, cụm bản Chiêng Túp, cụm bản La Cồ (huyện Sê Pôn, Savanakhet, Lào). Những bản làng hai bên bờ Sê Băng Hiêng ấy với cái “cầm tay” của bộ đội biên phòng đã cùng nhau kết nghĩa. Như ở cặp bản Tà Păng và Tà Pọng có chung đường biên dài 15 km, khi “kết nghĩa”, mối quan hệ đoàn kết giữa nhân dân hai bản càng thêm mặn nồng. Hay như cặp bản Cù Bai và Cóc Rạc, hơn 15 năm kết nghĩa cứ 3 tháng một lần các già làng, chức sắc của hai bản lại gặp gỡ, xử lý những việc xảy ra nơi vùng biên giới. Những cặp bản ấy chia sẻ cách làm nông nghiệp, trồng cây bời lời, xoan đỏ, tràm hoa vàng, keo tai tượng trên đồi trọc, rẫy bỏ hoang để lấy gỗ, lấy vỏ bán cho người bên kia biên giới, thu hàng chục triệu đồng. Họ cùng bên nhau để phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, động viên nhau giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa từng dân tộc, bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, xây dựng biên giới hòa bình hữu nghị.

Người hai bên bờ sông đã quen với việc khi ăn một bữa cơm nếp mới thì cùng chia cho nhau, cũng không quên chia phần thịt ngon cho bà con bên kia biên giới khi có con thú hoang dính bẫy. Khi có nhà hảo tâm mang quà từ dưới xuôi lên, cán bộ, chiến sĩ biên phòng cũng chia cho đều, thậm chí còn ưu tiên phía bạn. Như việc xây tặng 2 sân bóng chuyền, dụng cụ thể thao, sách vở chăn ấm, áo phao, giày dép… cho bà con cụm bản La Cồ trị giá 270 triệu đồng.

Đồn Biên phòng Hướng Lập cũng phối hợp chính quyền địa phương hai bên biên giới tổ chức thành công chương trình “Tiết học biên cương” tại Cột mốc 591 cho thế hệ trẻ của hai bên. Bà con sinh sống trên đất của hai nước khác nhau nhưng cùng gốc gác, cùng tập quán và rất cần bộ đội giúp đỡ. Khi bà con yêu thương nhau như anh em, khi bà con xem bộ đội như người thân thì vùng biên giới này chắc chắn sẽ yên bình. Và có cả những mối tình đôi bờ Sê Băng Hiêng, đã không ngần ngại vượt sông Sê Băng Hiêng để đi sim, để hát Xà Nớt rồi ngỏ lời cầu hôn. Và những đám cưới thường được tổ chức trong mùa xuân.

Bây giờ, vùng “đất chết” nham nhở vết bom đạn chiến tranh đã là những cánh rừng xanh tốt bạt ngàn, những vườn cây, ao cá, những mái nhà san sát nhau. Với những bản làng người Vân Kiều ở hai bên biên giới nơi dòng sông chia đôi, thì đó như mùa xuân đang đến với dòng sông, cho trai gái Vân Kiều hát gọi bạn tình, hát gọi mùa xuân đến với bản làng. Nơi ấy bông lau trắng giản dị như múa vui trong gió xuân, đón chào những nghĩa tình biên giới của các bản làng dẫu của hai quốc gia nhưng lại như tình thân, cùng sẻ chia khi hoạn nạn, cùng đỡ đần lúc gian khó, cùng chung vui ngày đủ đầy. Mùa xuân về với Sê Băng Hiêng, vẫn thấp thoáng giữa màu xanh trùng điệp của núi rừng Trường Sơn hùng vĩ là hình ảnh những người lính biên phòng đang vượt suối, băng rừng để bảo vệ chủ quyền an ninh vùng biên giới. Lau trắng nở bên dòng Sê Băng Hiêng chảy ngược về phía tây, nhưng lòng quân và dân quần tụ ở đôi bờ, dù ở hai quốc gia khác nhau nhưng vẫn thuận về một tương lai tươi sáng mới.