Trong tiết trời se lạnh của những ngày đầu xuân mới, chúng tôi đến vui Tết với cư dân xóm chài Cù Lao Thượng, Cù Lao Hạ thuộc thành phố Nha Trang (Khánh Hòa). Trong lúc trà dư tửu hậu về những món ngon hải vịnh, bên cạnh tôm hùm, bào ngư, hải sâm, đẻn cơm, hải mã…, ông Nguyễn Quá, ngư dân có hơn nửa thập kỷ gắn với sóng gió trùng dương nhắc đến loài cá cơm với những tình cảm sâu đậm. "Cá cơm có nhiều ở vùng này, nhưng không vì thế mà nó trở nên tầm thường. Biển Nha Trang có hàng trăm loài cá nhưng chỉ cá cơm mới là đại diện số một trong mong ước đầu xuân của dân miệt biển đấy".
Lộc của biển
Hớp ly rượu ngâm hải mã (cá ngựa) và hải sâm được hạ thổ hơn 100 ngày trước, ông Quá khà một cách sảng khoái rồi tiếp tục mạch chuyện: "Sống bầy đàn, có kích thước nhỏ, giống to nhất cũng chỉ xấp xỉ bằng ngón tay trỏ người lớn, cá cơm tương đối giống cá mai nhưng thân tròn trịa và có sọc trắng kéo dài toàn thân rõ nét hơn. Thời điểm tiết trời lập xuân kéo dài đến tháng 4 tháng 5 âm lịch là lúc ngư dân vào mùa đánh bắt. Lưới để kéo chúng lên bờ được gọi là lưới mành có mắt nhỏ li ti. Vào mùa, tàu đi đánh bắt cá cơm chong đèn sáng rực cả một góc trời, dụ cá tụ bầy rồi mặc sức dùng lưới xúc, đến khi đầy lưới thì dùng ròng rọc kéo lên đổ vào khoang".
Ông Quá nhấn giọng: "Săn bắt cá cơm không cần đòi hỏi thuyền to, lưới rộng hay khoản chi phí xăng dầu luôn chở nặng mối lo lời lỗ, bởi cá cơm là loài sống ven bờ, việc đánh bắt không mấy khó. Một ngư dân nghèo rớt mồng tơi với chiếc thuyền thúng tròng trành và vài tay lưới con con cũng có thể trĩu tay với mẻ cá cơm ăm ắp".
Dân biển hào sảng, xởi lởi như biển nên vợ chồng ông Quá mời chúng tôi dùng bữa cơm đầu năm với các món được chế biến từ cá cơm. Hôm đó từ rổ cá cơm trắng phau tươi roi rói với vảy bạc ánh nắng sáng ngời, bà Sáu, vợ ông chế biển đủ món tốn cơm, hao rượu như kho tiêu, chiên bột, gỏi cá bóp với chuối sứ, nấu canh với lá giang.
Vừa ngồi vào mâm, ông Quá nhận được điện đàm của người con trai đang ở ngư trường. Sau một hồi trò chuyện với con, ông giục mọi người nâng ly với lý do mới nhận được tin đoàn thuyền 2 chiếc của gia đình vừa trúng mẻ cá cơm đầu năm nặng gần nửa tấn. Ông Trần Lộc, bạn đồng niên với ông Quá, hào hứng: "Cá cơm là lộc của biển ban cho dân nghèo. Đi biển đầu năm mà trúng cá cơm báo hiệu những vụ mùa bội thu. Kinh nghiệm cho thấy, năm nào cá cơm xuất hiện nhiều là năm đó đời sống của dân thuyền chài đỡ lắm!".
Mỹ tục của khát vọng!
Theo các lão ngư, vùng biển Khánh Hòa có nhiều loại cá cơm như cá cơm than (sọc đen), cá cơm trắng, cá cơm mờm (nhỏ li ti nhỉnh hơn cây kim một chút), cá cơm đỏ… nhưng mắc lưới nhiều nhất là cá cơm trắng, cơm đen. Ông Bảy trò chuyện: "Vì được xem là lộc của biển, cũng là của chung nên ngư dân không ai có tư ý tham lam. Đoán trúng luồng cá là các chủ thuyền nhắn tin qua bộ đàm để cùng nhau đánh bắt, họ sẻ chia từng tay lưới, bao bọc, giúp đỡ nhau như tình anh em. Khi ấy cả trăm ghe thuyền đậu san sát nhau, tiếng gọi la, hò reo vang rần trời, như át cả tiếng sóng gió".
Theo các lão ngư, nếu người ở miệt đồng bằng xem trọng cây lúa hạt gạo vì đó là thực phẩm chính nuôi sống họ thì người miệt biển trọng con cá cơm, loài cá cơm gạo. Khi chúng tôi hỏi chuyện "tặng cá", ông Sáu gật gù: "Không biết tục ấy có từ khi nào, được bao năm rồi? Qua chỉ biết hồi mới lên năm lên sáu (5-6 tuổi) đã thấy những cô bác cận nhà, dân đi bạn, anh em ruột của ông già và chính ổng mỗi khi Tết đến thường sang thăm nhà và mọi người tặng nhau những bịch cá cơm khô".
Ở tuổi 86, nhưng ông Lê Hải ở cảng cá Hòn Rớ hãy còn minh mẫn lắm. Ông tâm sự hết đời cha, đời ông và nay đời mấy đứa cháu nội của ông vẫn duy trì mỹ tục tặng cá cơm đầu năm. Không chỉ trao tặng mà trên từng bàn thờ tổ tiên của những gia đình đi biển, ngoài chai rượu nếp, đĩa trầu cau, bánh mứt, chúng tôi còn thấy những đĩa cá cơm kho tiêu hoặc tô canh chua cá cơm bốc khói thơm lựng.
Gắn bó với sinh kế của dân "ăn sóng uống gió" khi nghèo khó lúc giàu sang và là tín hiệu báo trước vụ mùa đánh bắt bội thu nên con cá cơm được người miền biển nâng tầm bằng mỹ tục "tặng cá". Gửi tặng chúng tôi ít lộc biển đầu xuân, ông Hải sẻ chia: "Tục lệ tặng cá thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn, nhờ có con cá cơm làm cơm gạo mà đời sống dân biển mới vững chãi trước sóng gió. Tục ấy cũng là sự bày tỏ, là niềm mong mỏi, khát khao về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của cư dân các làng chài"
