Tuy nhiên, có một thực tế khác, toàn bộ nguồn kinh phí để duy trì hoạt động chương trình methadone là do các nguồn tài trợ quốc tế cung cấp. Đến nay, sau 5 năm duy trì, phía đối tác đã thông báo cắt giảm phần lớn nguồn kinh phí tài trợ. Ngay lập tức nhiều trung tâm cai nghiện bằng methadone tại Hải Phòng đã rơi vào tình trạng lúng túng, khó khăn và chưa có hướng tháo gỡ.
Hiệu quả rất cao
Ban đầu chương trình được triển khai tại Hải Phòng với 3 phòng khám ở các quận Lê Chân, Ngô Quyền và huyện Thủy Nguyên, mỗi phòng khám có khoảng 100 bệnh nhân là người nghiện các chất dạng thuốc phiện. Đến nay, chương trình đã bao phủ đến 11 điểm của 9 quận, huyện: Lê Chân (2 điểm), Hồng Bàng, Ngô Quyền, Hải An, Thủy Nguyên, An Dương (2 điểm), Dương Kinh, Kiến An và An Lão với gần 3.100 người. Hiệu quả của chương trình được các cấp ngành từ trung ương đến địa phương nhiều lần đánh giá rất cao, người dân đồng thuận và bản thân người cai nghiện cũng đồng tình bởi nó an toàn, không suy giảm sức khoẻ và hầu như không còn nguy cơ tái nghiện.
Ở một khía cạnh khác, theo Bác sỹ Đỗ Thị Minh Nguyệt - chuyên gia phòng, chống HIV/AIDS-Sở Y tế Hải Phòng, xuất phát điểm của chương trình là tiếp cận để dự phòng lây nhiễm trong nhóm nguy cơ. Đến nay, gần 6 năm triển khai, Hải Phòng chưa phát hiện người nhiễm HIV mới trong nhóm điều trị methadone. Đó thực sự là thành công lớn của chương trình.
Khác với hình thức cai nghiện tập trung theo kiểu cắt cơn, giáo dục lao động, với methadone, tỷ lệ bệnh nhân duy trì điều trị luôn đạt 70% trở lên. Trong suốt nhiều năm áp dụng chưa hề xảy ra trường hợp từ vong. Sức khoẻ không bị giảm sút trong quá trình điều trị và người nghiện hoàn toàn có thể hoà nhập cộng đồng, lao động sản xuất như bao người khác mà không hề có biểu hiện xấu.
Công an Hải Phòng cũng có đánh giá rất cao tính hiệu quả của chương trình methadone, Theo số liệu tổng hợp của ngành này cho thấy, sau khi triển khai chương trình, số vụ phạm tội và số người phạm tội liên quan đến ma túy ở Hải Phòng giảm gần 30% từ năm 2008 đến năm 2010 và đến tháng 6/2014 giảm 70% do tăng diện bao phủ chương trình.
Nỗi lo phá sản chương trình
Theo tính toán của cơ quan quản lý, nguồn lực cho chương trình phòng, chống HIV/AIDS ở Hải Phòng (gồm cả methadone) chủ yếu từ quốc tế (80- 90%). Tuy nhiên, từ năm 2013, một số nhà tài trợ đã rút khỏi Hải Phòng (CESVI, PSI, NAV…), một số nhà tài trợ khác (Quỹ hỗ trợ khẩn cấp cho phòng, chống AIDS của Tổng thống Hoa Kỳ - PEPFAR, Ngân hàng Thế giới - WB, Quỹ Toàn cầu (chiếm tới 80% kinh phí tài trợ) đã thông báo cắt giảm kinh phí hỗ trợ đến năm 2015. Mặc dù vậy, theo các chuyên gia điều hành chương trình, hiện tại, các tổ chức quốc tế đã cắt giảm tới 95% kinh phí cho chương trình. Chỉ còn tổ chức PEPFAR (Mỹ) cam kết tài trợ cho 2 điểm (An Dương, An Lão) và Quỹ toàn cầu tài trợ cho 9 điểm còn lại.
Để thoát nguy cơ phá sản chương trình, từ năm 2013, hai ngành Y tế và Lao động Thương binh và Xã hội đã phối hợp xây dựng “Đề án xã hội hóa Chương trình điều trị methadone”. Trong đó, một số nguyên tắc xã hội hóa đặt ra là không lợi nhuận và ngân sách thành phố đầu tư, hỗ trợ/hỗ trợ tăng dần theo lộ trình giảm kinh phí vận hành của nhà tài trợ. Bắt đầu từ năm 2014, các điểm thực hiện chương trình MMT trên địa bàn Hải Phòng đã thu 10.000 đồng/người nghiện/tháng để bù đắp thêm chi phí vận hành.
Bên cạnh đó, Sở Tài chính cũng đề nghị ngân sách thành phố hỗ trợ toàn bộ kinh phí cải tạo, sửa chữa cơ sở vật chất, duy tu bảo dưỡng trang thiết bị; kinh phí miễn giảm cho các đối tượng nghèo và có hoàn cảnh đặc biệt. Được biết, năm 2014, theo ngân sách phân bổ, thành phố sẽ đầu tư gần 8 tỷ đồng cho chương trình MMT. Song, đó mới chỉ là số tiền trên giấy, lý do chậm giải ngân cũng không được mổ xẻ, tháo gỡ. Do vậy, các đơn vị thực hiện chương trình MMT buộc phải thu tiền của người bệnh vào mục đích duy trì cỗ máy, trang bị, tu bổ cơ sở vật chất, những hạng mục lẽ ra phải sử dụng từ nguồn ngân sách (khi không còn tài trợ quốc tế).
Có một thưc tế khác, Nghị định 96/2012 của Chính phủ quy định về điều trị các chất dạng thuốc phiện bằng methadone thì ngân sách nhà nước đảm bảo toàn bộ cho các đối tượng bắt buộc cai nghiện tập trung và 5 đối tượng chính sách (thương binh, bệnh hiểm nghèo, nghèo, cận nghèo, người cô đơn - PV). Trong khi đó, Bác sỹ Nguyệt cho biết, điều trị methadone là cai nghiện tại cộng đồng và chỉ có 5% trong số gần 3.100 bệnh nhân methadone tại Hải Phòng là diện chính sách.
Vậy 95% số bệnh nhân còn lại sẽ không được chi trả. Nếu bắt bệnh nhân trả tiền thuốc methadone theo liều điều trị thì họ sẽ có xu hướng muốn dùng liều thấp (do không có tiền) dẫn đến thiếu thuốc, bỏ liều, bỏ trị, thậm chí không theo y lệnh của thầy thuốc vì phụ thuộc vào khả năng chi trả khi tham gia điều trị…Và như thế, tính hiệu quả sẽ không còn, nguy cơ tái nghiện là khó tránh khỏi.
Tính toán của Viện vệ sinh dịch tễ Trung ương về khả năng chi trả thực tế của người bệnh điều trị methadone tại Hải Phòng như một cảnh báo nguy cơ "vỡ trận": Chỉ có 40% bệnh nhân đang điều trị methadone mong muốn tham gia chương trình với điều kiện phải chi trả ở mức đóng góp thấp nhất, khoảng 450.000 đồng/tháng (tức 15.000 đồng/ngày). 60% còn lại cho biết sẽ từ bỏ chương trình vì mức chi trả nêu trên quá cao, ngoài khả năng của họ.
Đành rằng nguồn thu ngân sách của các địa phương đang gặp khó, chi tiêu phải tiết giảm. Nhưng xét trên toàn cục, việc đầu tư vào chương trình methadone không chỉ là đầu tư riêng cho bệnh nhân mà cả xã hội cùng hưởng lợi: Nghiện ngập, HIV/AISD giảm, trật tự an toàn xã hội ít rối loạn, an sinh củng cố.
Thời gian nguồn tài trợ bị cắt giảm hoàn toàn đã cận kề, đề nghị Chính phủ, các Bộ ngành, các địa phương cần sớm triển khai ngay việc tìm kiếm nguồn kinh phí bổ sung để tiếp tục duy trì chương trình. Đó cũng là cách đầu tư hữu ích vào mục đích lâu dài
