Góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá tại phiên thảo luận chiều 9/11, các đại biểu Quốc hội đề xuất nhiều giải pháp nhằm tăng cường phòng ngừa, hạn chế người trẻ tiếp cận thuốc lá, đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý, kiểm tra và xử lý vi phạm. Trong đó, đáng chú ý là đề xuất nâng độ tuổi được mua thuốc lá từ 18 lên 21 tuổi, áp dụng chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ và tăng cường hậu kiểm đối với các cơ sở kinh doanh.
Nâng độ tuổi được mua thuốc lá, bảo vệ thanh niên trước nguy cơ nghiện thuốc lá
Đề cập đến việc nâng độ tuổi được mua thuốc lá từ 18 lên 21 tuổi, đại biểu Nguyễn Hải Long (Đà Nẵng) nhắc lại đề xuất đã nêu trước đó, đồng thời dẫn các số liệu trong báo cáo của Bộ Y tế để làm rõ sự cần thiết của chính sách này.
Theo đại biểu Nguyễn Hải Long, nếu tiếp tục giữ mốc 18 tuổi, mỗi năm sẽ có thêm một lớp thanh niên bước qua ngưỡng hợp pháp và “trở thành đối tượng mà ngành công nghiệp thuốc lá có thể khai thác lâu dài”.
Báo cáo của Bộ Y tế cũng nêu, mỗi năm có 100.000 người tử vong vì khói thuốc, tương đương cứ 1.000 người dân Việt Nam thì có 1 người chết vì khói thuốc. Đáng chú ý, số liệu điều tra năm 2021 cho thấy tỷ lệ hút thuốc ở nam giới trong độ tuổi 15-19 là 5,46%, nhưng đến nhóm tuổi 20-24 đã tăng lên 32,6%, gấp gần 6 lần.
“Lứa tuổi 18 đến 21, lúc các em rời gia đình, có tiền riêng, sống giữa nhóm bạn mới, lại là lứa tuổi chưa được bảo vệ. Và ai đến 21 tuổi chưa hút thì phần lớn sẽ không hút suốt đời”, đại biểu Nguyễn Hải Long phân tích.
Dẫn thêm các căn cứ khoa học, đại biểu cho biết đến nay, ít nhất 15 quốc gia đã áp dụng mốc 21 tuổi. Trong khi đó, theo mô hình của Bộ Y tế, nếu giữ nguyên mốc 18 tuổi, mỗi năm Việt Nam có thêm khoảng 190.000 nam thanh niên trở thành người hút thuốc.
“Nghĩa là mỗi năm chờ nghiên cứu thêm, lại có gần 200.000 thanh niên bước vào nghiện và hàng chục nghìn người trong số đó sẽ chết sớm”, đại biểu Nguyễn Hải Long nhấn mạnh.
Từ những phân tích trên, đại biểu đề nghị nâng độ tuổi được mua thuốc lá lên 21 tuổi theo lộ trình 19, 20, 21 tuổi; mỗi mốc có hiệu lực từ ngày 1/1 hằng năm, bắt đầu từ năm 2028, nhằm bảo đảm những người đang được mua thuốc lá hợp pháp không bị mất quyền.
Chia sẻ về đề xuất này, đại biểu Nguyễn Hải Long nói: “Tôi biết đề nghị này sẽ khiến các hãng thuốc lá ghét tôi. Làm đại biểu, ai cũng mong được nhiều người quý mến. Nhưng lần đầu tiên, tôi mong Quốc hội quyết định để tôi bị thật nhiều hãng thuốc lá ghét, vì họ ghét tôi bao nhiêu thì các bậc cha mẹ bớt đi bấy nhiêu nỗi bất lực, và thanh niên của chúng ta bớt đi bấy nhiêu cơn nghiện suốt đời”.
Cấm thuốc lá theo thế hệ, ngăn chặn nguy cơ ngay từ đầu
Cùng quan tâm đến việc bảo vệ thế hệ trẻ trước tác hại của thuốc lá, đại biểu Lê Hoàng Anh (Gia Lai) đề cập thiệt hại do thuốc lá gây ra trong năm 2022 lên tới hơn 108.000 tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP và gấp khoảng 6 lần số nộp ngân sách bình quân của cả ngành. Theo đại biểu, điều đó có nghĩa là “thu một đồng, xã hội trả lại khoảng 6 đồng”.
Đại biểu Lê Hoàng Anh ủng hộ đưa chính sách cấm thuốc lá theo thế hệ vào dự thảo luật. Theo đại biểu, nếu được tuân thủ tốt, đến năm 2045, Việt Nam có khoảng 3,07 triệu nam giới không rơi vào nghiện thuốc lá; tỷ lệ hút thuốc ở nam giới giảm còn khoảng 21%, sớm hơn 22 năm so với việc giữ nguyên quy định hiện hành.
Đối với cách thức thực hiện, đại biểu cho biết, dự thảo đã giao trách nhiệm cho người bán, theo đó chỉ cần đối chiếu năm sinh trên căn cước, VNeID với một mốc cố định thay vì phải tính tuổi.
Theo lập luận của đại biểu Lê Hoàng Anh, “lá chắn” tuổi 18 chỉ có tác dụng trì hoãn chứ không ngăn được người hút thuốc.
“Xin mỗi chúng ta, những người cha, người mẹ trong hội trường này, tự trả lời một câu hỏi: chúng ta có muốn con mình hút thuốc không? Nếu câu trả lời là không, thì đó chính là lý do để Quốc hội quyết hôm nay”, đại biểu Lê Hoàng Anh nêu quan điểm.
Đại biểu cũng nhắc lại đề nghị của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về việc “mỗi người dân lựa chọn ít nhất một môn thể thao phù hợp để tập luyện thường xuyên”, đồng thời vận động người dân thường xuyên tập thể dục, thể thao, nói không với rượu bia, thuốc lá và chất kích thích. “Không thể vừa đưa các em ra sân tập, vừa để các em bước vào tuổi 18 với điếu thuốc trên tay”, đại biểu tỉnh Gia Lai nhấn mạnh.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định cấm bán, cung cấp thuốc lá cho người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau; đồng thời cấm người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua, sử dụng thuốc lá. Quy định có hiệu lực từ ngày 1/1/2028, thời điểm người sinh ngày 1/1/2010 vừa tròn 18 tuổi, nhằm bảo đảm nguyên tắc “không ai bị tước quyền đã có”.
Tăng cường hậu kiểm, gắn trách nhiệm quản lý với tuyên truyền
Bên cạnh các giải pháp kiểm soát độ tuổi và ngăn chặn người trẻ tiếp cận thuốc lá, đại biểu Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) tập trung đề cập yêu cầu tăng cường hậu kiểm và đẩy mạnh tuyên truyền phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Theo đại biểu, giấy phép không thể thay thế việc kiểm tra chấp hành. Cơ chế xác nhận phải đi kèm khả năng phát hiện vi phạm, buộc cơ sở khắc phục và chấm dứt hành vi vi phạm.
Đại biểu đề nghị tập trung kiểm tra nguồn hàng, việc bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, địa điểm bán và các hành vi quảng cáo, tiếp thị bị cấm; ưu tiên kiểm tra những cơ sở có dấu hiệu vi phạm hoặc tái phạm. Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm cập nhật dữ liệu, phối hợp kiểm tra và xử lý của từng cơ quan, tránh tình trạng giao thêm nhiệm vụ cho cấp xã nhưng không bảo đảm nhân lực thực hiện.
Về phương thức triển khai, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị tổ chức hậu kiểm theo mức độ rủi ro, kết hợp kiểm tra có trọng tâm với tiếp nhận phản ánh của người dân. Thông tin vi phạm cần được cập nhật để làm căn cứ điều chỉnh tần suất kiểm tra. Đối với cơ sở tái phạm, cần xem xét biện pháp đình chỉ hoặc chấm dứt kinh doanh tùy theo tính chất, mức độ vi phạm, bảo đảm đúng thẩm quyền.
Đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh tuyên truyền theo hướng thiết thực, trong đó hướng dẫn người bán cách kiểm tra tuổi, nhận diện nguồn hàng hợp pháp và trách nhiệm từ chối bán thuốc lá sai đối tượng; đồng thời gắn tuyên truyền với giáo dục thanh thiếu niên và hỗ trợ người hút thuốc bỏ thuốc.
Để đánh giá hiệu quả thực thi chính sách, đại biểu đề nghị theo dõi mức độ tuân thủ tại các điểm bán, khả năng kiểm soát nguồn hàng và hiệu quả ngăn chặn người chưa đủ tuổi tiếp cận thuốc lá. Những kết quả này phải được sử dụng để điều chỉnh biện pháp quản lý, hướng dẫn người kinh doanh và bố trí nguồn lực kiểm tra phù hợp.
Về kỹ thuật lập pháp, đại biểu Bùi Văn Dũng đề nghị sửa đổi đồng bộ Điều 19 và điểm a khoản 1 Điều 25, xác định rõ nhóm phải cấp phép và nhóm được xác nhận. Theo đó, áp dụng giấy phép đối với hoạt động có quy mô lớn hoặc mức độ rủi ro cao; áp dụng thủ tục xác nhận tại UBND cấp xã đối với cơ sở bán lẻ nhỏ, siêu nhỏ. Đồng thời, giao Chính phủ quy định tiêu chí, thủ tục, công tác hậu kiểm và đề nghị có quy định chuyển tiếp đối với các giấy phép còn hiệu lực, tránh buộc cơ sở kinh doanh phải thực hiện lại thủ tục.
