Rủi ro dồn vào bếp ăn tập thể nhưng công cụ mạnh nhất lại bị rút khỏi dự luật
Chiều 11/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).
Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Phạm Trọng Nhân (TP Hồ Chí Minh) cho hay, ông có một phát hiện nhỏ qua đối soát 2 bản dự thảo: bản tháng 10, Điều 45 nêu 9 trường hợp thu hồi Giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, trong đó có 4 trường hợp nặng nhất là: dùng chất cấm, sản xuất thực phẩm giả, bị xử phạt từ hai lần trong 12 tháng, và để xảy ra ngộ độc. Đến bản mới trình hôm nay cả 4 trường hợp này đã không còn, còn lại chủ yếu là do lỗi giấy tờ.
"Nói cho dễ hiểu, nếu làm giả một tờ giấy thì bị thu hồi; còn làm giả cả lô thực phẩm, để cả bếp ăn phải đi cấp cứu thì luật không còn coi là căn cứ thu hồi", ông so sánh.
Điều đáng nói hơn, cũng ngày 10/11, Báo cáo 2098 lại khẳng định: đã quy định tại điểm đ khoản 2 Điều 45 việc thu hồi khi xảy ra ngộ độc tập thể gây tử vong. Nhưng xem lại điểm đ trong dự thảo hôm nay là "theo đề nghị của tổ chức, cá nhân". "Báo cáo nói một đằng, dự thảo lại ghi một nẻo", đại biểu chỉ rõ.
Đại biểu Phạm Trọng Nhân dẫn số liệu, 6 tháng đầu năm cả nước có 58 vụ ngộ độc, 7 người mắc, 10 người tử vong. Báo cáo tiếp thu của Bộ Y tế nêu: các vụ quy mô lớn chỉ chiếm khoảng 22% số vụ nhưng chiếm hơn 84% số người mắc. "Rủi ro dồn vào bếp ăn trường học, khu công nghiệp, bệnh viện, nơi học sinh, công nhân, người bệnh "không được chọn mâm cơm của mình". Thế mà đúng ở chỗ đó, công cụ mạnh nhất là thu hồi giấy chứng nhận lại bị rút khỏi dự luật", ông thẳng thắn.
Đại biểu cho rằng, đây có thể không phải sơ suất kỹ thuật, mà là triệu chứng của một "đạo luật đi vòng". Tờ trình tự thừa nhận "một mâm cơm, ba bộ quản lý". Tuy nhiên mở Chương VIII, ông đếm được 7 bộ có điều riêng, từ Điều 64 đến Điều 70, cộng các bộ, ngành liên quan, cộng UBND hai cấp thì "mâm cơm vẫn vậy, có chăng là thêm người cầm đũa".
Bộ Y tế được gọi là đầu mối, nhưng khoản 3 Điều 63 chỉ quy định các bộ "phối hợp", và theo chính giải trình của Bộ Y tế, khi sự cố ở khâu sản xuất ban đầu thì Bộ chỉ được "kiến nghị". "Một khi đầu mối chỉ có quyền kiến nghị thì đó chỉ là hộp thư, không phải đầu mối. Còn chống thực phẩm giả, Điều 66 giao Bộ Công Thương chủ trì, Điều 67 lại giao Bộ Công an chủ trì. Một việc hai người chủ trì, khi có chuyện sẽ có hai lời giải thích", ông phân tích.
ĐBQH TP Hồ Chí Minh lấy ví dụ, một lô thực phẩm sản xuất ở tỉnh này, bán qua sàn thương mại điện tử đi ra nhiều tỉnh, gây ngộ độc ở tỉnh khác. Ai phát cảnh báo đầu tiên? Ai quyết định phạm vi thu hồi và ai sẽ theo đến cùng? Khoản 3 Điều 55 giao UBND xử lý sự cố "trong phạm vi địa phương"; trong khi khoản 4 chỉ giao Bộ Y tế chủ trì khi sự cố xảy ra ở nước ngoài.
"Sự cố ở nước ngoài thì có người chủ trì, còn sự cố lan qua nhiều tỉnh trong nước thì luật còn "để trống". Trong khi đó, người làm ăn tử tế lại bị siết. Hẳn ta còn nhớ, Nghị định 46 hướng dẫn luật này có hiệu lực ngày 26/1, đến ngày 4/2 đã phải tạm ngưng vì hàng ách tắc ở cửa khẩu. Một nghị định sống được 9 ngày. Ta siết người ngay, mà thả lỏng kẻ gian, đó là nghịch lý nguy hiểm nhất của một đạo luật về bữa ăn" - đại biểu Phạm Trọng Nhân nhấn mạnh.
Từ lý lẽ nêu trên, ông đề nghị khôi phục và nâng mức căn cứ thu hồi tại khoản 2 Điều 45: cơ sở dùng chất cấm, sản xuất thực phẩm giả, hoặc gây ngộ độc tập thể do lỗi của mình theo kết luận của cơ quan có thẩm quyền thì thu hồi ngay, không chờ vụ thứ hai, không chờ có người tử vong; quy định thời hạn không được cấp lại và công khai trên hệ thống thông tin an toàn thực phẩm.
Cạnh đó, sửa khoản 3 Điều 63 theo hướng Bộ Y tế có quyền yêu cầu, chỉ định cơ quan chủ trì và quyết định khi các bộ chưa thống nhất; phân định dứt khoát một cơ quan chủ trì giữa Điều 66 và Điều 67; bổ sung vào Điều 55 việc Bộ Y tế chủ trì xử lý sự cố liên tỉnh, quyết định phạm vi cảnh báo và thu hồi trên toàn quốc.
"Cắt thủ tục của người làm ăn tử tế bao nhiêu, thì phải siết chế tài với kẻ làm ăn gian dối bấy nhiêu. Người dân chỉ giản dị là cần biết bữa cơm của con mình ở trường hôm nay có an toàn hay không? Chỉ khi luật làm được điều này, thì người dân mới an tâm", ông bổ sung.
Đề xuất cơ chế đồng bộ đấu tranh, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm
Đánh giá cao Cơ quan chủ trì soạn thảo trong thời gian rất ngắn và nhân sự rất ít nhưng đã hoàn thành dự thảo luật rất đầy đủ, bao quát hết các hành vi, ĐBQH Nguyễn Trung Kiên (Đồng Nai) đề nghị, cần hoàn thiện cơ chế quản lý thống nhất kiểm soát an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi.
Điều 63 dự thảo luật quy định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối của Chính phủ, thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Điều 64 đến Điều 71 tiếp tục quy định trách nhiệm của Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Bộ Công an, các bộ ngành và địa phương...
Tuy nhiên, theo ông, dự thảo cần làm rõ hơn cơ chế phối hợp kiểm soát an toàn thực phẩm xuyên suốt từ sản xuất ban đầu, thu hoạch, chế biến, bảo quản, vận chuyển, phân phối đến người tiêu dùng. "Tôi đề nghị bổ sung vào Điều 63 quy định Bộ Y tế có trách nhiệm chủ trì, điều phối hoạt động kiểm soát an toàn thực phẩm liên quan đến tổ chức kết nối dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo nguy cơ và phối hợp xử lý sự cố. Các bộ ngành, địa phương có trách nhiệm theo chức năng, nhiệm vụ được phân công", ông góp ý.
Liên quan vấn đề phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh, xử lý vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm đại biểu cho rằng, dự thảo mới chủ yếu quy định hành vi bị nghiêm cấm và trách nhiệm của từng cơ quan, chưa thể hiện một cơ chế phòng chống, đấu tranh với vi phạm pháp luật thật sự đồng bộ.
Ông đề nghị bổ sung một quy định riêng về phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh, xử lý vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm. Trong đó, quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ quan quản lý an toàn thực phẩm với Công an, Hải quan, Quản lý thị trường và các cơ quan liên quan; cơ chế chia sẻ thông tin, cảnh báo vi phạm, trách nhiệm chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra khi phát hiện dấu hiệu tội phạm, công khai thông tin vi phạm và ngăn chặn tái phạm.
Cùng với đó, đại biểu Nguyễn Trung Kiên đề nghị bổ sung vào Điều 10 quy định trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở cung cấp bếp ăn tập thể trong việc lựa chọn, kiểm soát nhà cung cấp thực phẩm, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, giám sát quá trình chế biến, bảo quản và lưu mẫu thức ăn.
Quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa cơ sở giáo dục, đơn vị cung cấp suất ăn và cơ quan quản lý nhà nước; tăng cường kiểm tra định kỳ, kiểm tra đột xuất đối với các bếp ăn tập thể có nguy cơ cao, có cơ chế tiếp nhận xử lý kịp thời phản ánh của phụ huynh, người lao động và người sử dụng sản phẩm.
"Đối với bếp ăn trường học, cần xác định bảo đảm an toàn thực phẩm là trách nhiệm trực tiếp của nhà trường, không thể khoán trắng cho doanh nghiệp cung cấp suất ăn", ông lưu ý.
Đồng quan điểm, ĐBQH Tạ Đình Thi (Hà Nội) cho rằng, để đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, tạo động lực, khơi thông nguồn lực, bảo vệ sức khỏe nhân dân thì việc quản lý an toàn thực phẩm trên cơ sở chuỗi giá trị hay chuỗi cung ứng (từ sản xuất ban đầu đến tiêu dùng) là hết sức quan trọng, bảo đảm yêu cầu không chỉ là việc kiểm tra từng khâu riêng lẻ, mà là quản lý dòng chảy của thực phẩm "từ nông trại đến bàn ăn" một cách liền mạch, minh bạch và có trách nhiệm giải trình.
Nhấn mạnh quản lý rủi ro và truy xuất nguồn gốc chính là "linh hồn" của chuỗi giá trị, ông đề nghị cần làm rõ hơn lộ trình thực hiện truy xuất nguồn gốc.
Dự thảo luật quy định thực phẩm nguy cơ cao phải thực hiện truy xuất nguồn gốc theo quy định của pháp luật về chất lượng sản phẩm hàng hóa, nhưng cần quy định lộ trình cụ thể, khả thi và có cơ chế hỗ trợ cho các cơ sở nhỏ lẻ, hộ gia đình – những chủ thể chiếm tỷ trọng lớn trong chuỗi giá trị nông sản Việt Nam.
Đại biểu Tạ Đình Thi cũng đề nghị, bổ sung quy định về "hộ chiếu số" cho sản phẩm hoặc mã QR truy xuất nguồn gốc tối thiểu đối với các sản phẩm thiết yếu, đồng thời có chính sách hỗ trợ công nghệ, đào tạo cho các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ để họ không bị "bỏ lại phía sau" trong quá trình chuyển đổi số.
Bên cạnh đó, tại Điều 19 về Cơ sở dữ liệu về an toàn thực phẩm, đề nghị làm rõ trách nhiệm của Bộ Y tế trong việc kết nối, chia sẻ dữ liệu với hệ thống của các bộ, ngành và địa phương theo đúng tinh thần "đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung".
