Sáng 10/11, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Lê Hoàng Anh (Gia Lai) nêu ba câu hỏi: Chúng ta đang ở đâu? Dự thảo đã xử lý đúng nội dung cốt lõi chưa? Và cần dồn lực vào đâu, như thế nào?
Với câu hỏi văn hóa đã trở thành ngành công nghiệp ở Việt Nam chưa, ông cho rằng, chúng ta "mới có mầm, có cực, nhưng chưa có ngành". Đã có "cực", vì năm 2025 game Việt đạt 4,9 tỷ lượt tải (đứng thứ 2 thế giới); doanh thu phòng vé phim Việt đạt gần 5.600 tỷ đồng; các đại nhạc hội lấp đầy sân vận động...
Nhưng "chưa có ngành" vì vi phạm bản quyền trực tuyến diễn ra tràn lan. "Chúng ta có người sáng tạo, có khán giả, nhưng thiếu "cái lõi" biến sáng tạo thành tài sản - đó là bản quyền, tài chính cho sản phẩm trí tuệ và kênh phân phối", ông lý giải và đánh giá, dự thảo còn tình trạng "rộng ở diện, dày ở thủ tục, mỏng ở cốt lõi".
Theo đại biểu Lê Hoàng Anh, Việt Nam có đội ngũ làm game chinh phục hàng tỷ người dùng, thị trường trẻ hơn 100 triệu dân, phim Việt thắng trên sân nhà, kho di sản phong phú của 54 dân tộc và cộng đồng kiều bào. Vì thế, việc của luật là kết nối các lợi thế thành chuỗi: Công nghệ Việt - kể câu chuyện Việt - làm ra hàng Việt - cùng người Việt bước ra thế giới.
Ông đề nghị bổ sung cơ chế chọn lĩnh vực trọng điểm theo từng giai đoạn. Chính phủ chọn tối đa 3 - 4 lĩnh vực cho mỗi 5 năm, có đánh giá hiệu quả. Trước mắt, nên tập trung vào trò chơi điện tử và nội dung số; điện ảnh và phim truyền hình; âm nhạc biểu diễn và công nghiệp sự kiện để làm đầu tàu.
Bên cạnh đó, cần có cơ chế đặc thù chặn nhanh tên miền vi phạm bản quyền, chuyển nguồn lực từ hạ tầng khu/cụm sang tài chính cho sản phẩm trí tuệ Việt. Ưu đãi thuế chỉ dành cho sản phẩm trọng điểm có tiêu chí định lượng, cấp Trung ương đánh giá công nhận; tập trung ở một số đô thị đã có hệ sinh thái sáng tạo...
Đề cập đến văn hóa lúa nước, ĐBQH Tô Ái Vang (Cần Thơ) cho biết, đây là một dạng văn minh nông nghiệp được hình thành và phát triển dựa trên nền tảng kinh tế trồng lúa nước, đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước tại châu Á, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, hiện nay giới trẻ đôi khi chưa thể thấu cảm về hình ảnh tình quê hương qua con trâu, cái cày.
Đây là nguy cơ làm biến dạng, mất đi tính nguyên bản của di sản nếu không có công nghiệp văn hóa để bảo tồn và thích ứng. "Nói cách khác, nếu không có văn hóa lúa nước thì công nghiệp văn hóa Việt Nam sẽ mất đi nguồn gen di truyền để nhận diện. Bởi vì canh tác lúa nước tạo ra di sản, còn công nghiệp văn hóa chính là cách để kiếm tiền và truyền bá di sản đó", đại biểu phân tích.
Cho rằng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa lần này phải trở thành "chìa khóa thể chế" để cởi trói và kích hoạt tiềm năng cho hai vựa lúa lớn điển hình cho nền văn hóa sông nước, ĐBQH Tô Ái Vang kiến nghị bổ sung chính sách bảo tồn không gian văn hóa nguyên bản, nguồn nguyên liệu văn hóa địa bàn và các ngành nghề phụ trợ.
Bà cũng đề nghị quy định mức miễn, giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế đất theo lộ trình (ví dụ miễn thuế 5 năm đầu, giảm 50% trong 5 năm tiếp theo cho doanh nghiệp có trên 70% doanh thu từ sản phẩm bảo tồn bản sắc, sử dụng lao động địa phương); áp dụng chính sách giảm thuế cho các doanh nghiệp đầu tư vào văn hóa có rủi ro cao như phục dựng múa rối nước, biểu diễn thực cảnh, số hóa di sản làng nghề...
"Sức mạnh của công nghiệp văn hóa Việt Nam không nằm ở việc bắt chước các quốc gia hiện đại, mà nằm ở chỗ chúng ta làm mới những giá trị ngàn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc - từ hạt gạo, tiếng trống chèo, đến mặt nước ruộng sâu. Nếu có hành lang pháp lý đủ rộng và sắc sảo, chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra những thương hiệu toàn cầu".
(Đại biểu Tô Ái Vang).
ĐBQH Châu Quỳnh Dao (An Giang) nhìn nhận, di sản văn hóa thiêng liêng của cộng đồng chính là "căn cước" rất quan trọng của dân tộc Việt Nam. Nếu không có cơ chế quản lý, bảo vệ thì rất dễ bị xâm lấn, bào mòn bởi công nghệ số hay trí tuệ nhân tạo (AI).
Bà dẫn chứng, hoa văn thổ cẩm của đồng bào dân tộc được các hãng thời trang in ấn lên sản phẩm du lịch bán thu hàng triệu đồng, trong khi người phụ nữ "miệt mài bên khung cửi" chỉ thu được vài chục nghìn đồng.
Đại biểu đề nghị luật hóa thực chất cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích công bằng với cộng đồng chủ thể. Sản phẩm hoặc quyền tài sản khai thác từ di sản văn hóa dân tộc thiểu số khi đưa lên sàn giao dịch bắt buộc phải có văn bản thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại.
Cạnh đó, cần nghiêm cấm tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, AI sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống của các dân tộc thiểu số khi chưa có sự đồng thuận của cộng đồng...
