Như Báo CAND đã đưa tin nhiều lần về tình trạng trái khoáy đang diễn ra tại Lào Cai, trong khi các nhà máy thủy điện nhỏ không được phát hết công suất thì chúng ta vẫn phải đang mua điện Trung Quốc về dùng. Tình trạng này sẽ còn nghiêm trọng hơn trong vài năm tới, có nguy cơ gây lãng phí hàng chục nghìn tỷ đồng đã đầu tư vào xây dựng thủy điện nhỏ tại khu vực này.
Để làm rõ vấn đề trên, chúng tôi đã cố gắng kết nối với tất cả các đơn vị có liên quan là Tổng Công ty Điện lực miền Bắc, đơn vị ký thỏa thuận mua bán điện với các chủ nhà máy thủy điện; và Tổng Công ty Truyền tải điện Quốc gia – đơn vị chịu trách nhiệm đầu tư lưới truyền tải từ cấp 220 kV trở lên, và phát hiện ra một thực tế còn trái khoáy hơn: Trách nhiệm thuộc về tất cả các bên, nhưng cũng chẳng thuộc về ai, và bài toán đang trở nên vô cùng khó giải.
Tình trạng này không chỉ diễn ra ở Lào Cai, mà Quảng Nam và Kon Tum cũng đang xảy ra tương tự. Chúng tôi xin chuyển ý kiến của ông Nguyễn Phúc Vinh - Tổng Giám đốc Tổng Công ty Điện lực miền Bắc (EVN NPC).
- Là đơn vị chịu trách nhiệm điều hành lưới điện miền Bắc, xin ông cho biết vì sao lại xảy ra tình trạng trên?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Tôi giải thích đơn giản thế này. Hiện tất cả điện mua của Trung Quốc, điện sản xuất tại chỗ chỉ cấp cho riêng 12 tỉnh miền Bắc, chứ không đưa về Hà Nội và các tỉnh khác được. Ở Lào Cai, công suất tiêu thụ cao nhất khoảng 90MW vào cao điểm tối, giờ bình thường chỉ khoảng 60, 70MW. Trong khi riêng công suất các thủy điện trên địa bàn phát tối đa đã được 115MW, thừa 25MW rồi, mà chúng ta còn phải mua Trung Quốc 60, 70MW nữa. Thêm vào đó, do bán điện vào giờ cao điểm được giá cao, khiến các nhà máy dồn nước để phát vào giờ này, làm điện dồn lên lưới và đẩy ngược sang Trung Quốc. Khi điều độ Lào Cai yêu cầu cắt công suất thì các nhà máy không tuân lệnh, do ông nọ nghi ngờ ông kia ăn tiền, cắt của mình mà để nhà máy khác phát. Đến lúc không thể chặn được nữa, buộc chúng tôi phải lắp bộ cảnh báo ở biên giới, để khi có hiện tượng điện tràn ngược thì tín hiệu báo về để điều độ cắt điện.
- Thưa ông, liệu có tiêu cực hay không trong điều độ?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Ai không tin cứ kiện để thanh tra vào làm việc. Còn Tổng Công ty Điện lực miền Bắc đã thanh tra lệnh điều độ của Điện lực Lào Cai và thấy họ làm chính xác.
- Thưa ông, tại sao địa phương phát thừa điện mà chúng ta vẫn mua điện Trung Quốc, tạo ra một thực tế rất phản cảm như trên?
- Ông Nguyễn Vinh Phúc: Mua điện Trung Quốc là theo chỉ đạo của Thủ tướng. Chúng ta thiếu điện suốt mấy năm vừa rồi, và từ giờ đến 2020 vẫn thiếu. Chẳng qua vừa rồi mưa nhiều, thủy điện nhỏ thừa nước nên mới phát được nhiều điện. Còn đến mùa khô, thủy điện nhỏ có khi chỉ phát được 5 – 10% công suất đặt. Nếu không mua, lúc đó thiếu điện biết lấy đâu ra?
- Vậy tình trạng thừa điện của Lào Cai sẽ phải giải quyết ra sao, khi sản lượng mua điện Trung Quốc vẫn không giảm?
- Ông Nguyễn Vinh Phúc: Về tình trạng ở Lào Cai, đã có đến hàng trăm cuộc họp rồi, cả với EVN, với Bộ Công thương. Chúng tôi đã được giao lập 1 đề án từ cách đây 6 năm, làm sao để thu gom được công suất toàn bộ thủy điện khu vực phía Bắc, trong đó có Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Điện Biên. Theo tính toán năm 2007 thì tổng mức đầu tư cho lưới truyền tải là khoảng 6.000 tỷ đồng. Trong đó phần lưới 110kV của chúng tôi không nhiều, phần lớn là 220kV (theo nguyên tắc là do Tổng Công ty truyền tải điện Quốc gia - NPT đầu tư). Ngày 16-6 vừa rồi, NPT đã đóng điện được trạm 220kV Lào Cai, gần như các thủy điện phát được hết công suất. Hiện tại không có vấn đề gì, nhưng thêm vài nhà máy nữa vào thì đường dây 220kV này cũng không đủ. Đây vẫn không phải là giải pháp triệt để. Về lâu dài vẫn chưa có cách giải quyết.
- Do đâu chúng ta đã có qui hoạch mà vẫn xảy ra tình trạng trên?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Do không có tiền. Hàng 6000 – 7000 tỷ đồng, với lãi suất hiện nay, ai dám vay để đầu tư? Nếu đúng theo qui hoạch, chúng ta có thể giải tỏa hết công suất. Nhưng thực chất tỷ trọng thủy điện nhỏ đóng góp vào lưới quốc gia là rất thấp. Sản lượng điện của nó không làm thay đổi cán cân năng lượng của lưới điện cả nước. Tôi đơn cử ngày 10-7 là ngày phát cao nhất của các thủy điện khu vực phía Bắc do chúng tôi quản lý, mới phát được 5 triệu kWh, chiếm có hơn 1% trong tổng sản lượng 340 triệu kWh của cả nước. Chưa để đến các nhà máy thủy điện nhỏ không có hồ chứa, mùa khô hầu như không phát được điện. Đầu tư từng ấy tỷ đồng để có một tỷ trọng như con muỗi thì không ai làm.
- Nếu chưa có điều kiện đầu tư lưới truyền tải, tại sao vẫn cấp phép cho các chủ đầu tư xây dựng nhà máy, gây lãng phí nhiều nghìn tỷ đồng?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Cái này là do địa phương cấp. Đây là cái bệnh của nước mình. Qui hoạch thủy điện nhỏ, quy hoạch nguồn thì do UBND các địa phương phê duyệt và cấp phép, chứ ngành Điện không làm. Qui hoạch nguồn và lưới là 2 mảng độc lập.
- Khi phê duyệt quy hoạch họ có tham khảo ý kiến của ngành Điện không?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Họ có hỏi là có điện thì có mua không? Chúng tôi đồng ý có điện là mua, nhưng hợp đồng là sản lượng phải chấp hành theo điều độ hàng ngày.
- Nhưng nếu ngành Điện đầu tư lưới truyền tải chậm tiến độ, để điện không có đường đi mà bắt các nhà máy cắt giảm sản lượng, nghe có vẻ không hợp lý.
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Ở Lào Cai không có công trình lưới điện nào chậm tiến độ. Chỉ là chậm so với mong muốn của họ thôi.
- Nhưng chính ông vừa nói theo đúng quy hoạch thì sẽ giải tỏa được hết công suất?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Đúng vậy. Nhưng qui hoạch chỉ đề cập đến việc để tiếp nhận được số điện này thì phải đầu tư những gì, tổng vốn đầu tư là bao nhiêu. Quy hoạch không nói rõ thời điểm nào, vì tất cả các nhà máy có nói với chúng tôi ngày nào phát điện đâu. Trên thực tế, tất cả các nhà máy đều hoàn thành chậm tiến độ. Điện lực luôn gặp khó khăn về vốn, vì vậy cũng có nhiều công trình chậm tiến độ. Tuy nhiên lưới 220 kV là do Tổng Công ty truyền tải điện Quốc gia đầu tư, không phải chúng tôi.
- Thưa ông, trong văn bản của mình, Sở Công thương Lào Cai có nhắc đến trường hợp lưới 110kV Tằng Loỏng – Văn Bàn – Than Uyên, EVN đã giao cho EVN NPC đầu tư, nhưng hiện vẫn chưa triển khai. Nguyên nhân là do đâu?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Chúng tôi không đầu tư đường dây này, vì sai nguyên tắc. Chúng tôi sẽ chỉ hỗ trợ đầu tư, còn chủ các dự án điện phải bỏ tiền ra làm. Nhà máy nào thuận lợi, gần đường dây của tôi đi qua thì tôi chấp nhận cho đấu nối vào lưới. Còn các nhà máy ở xa, thì tôi không có trách nhiệm đầu tư lưới đấu nối, mà phải tự đầu tư.
- Vậy có cách nào không để tận dụng hết công suất của thủy điện nhỏ, tránh lãng phí cho xã hội?
- Ông Nguyễn Phúc Vinh: Muốn truyền tải hết được công suất thủy điện ở Lào Cai chỉ có 2 phương án: Một là hòa lưới Việt Nam và Trung Quốc. Tại thời điểm này không khả thi, vì họ không chấp nhận cho chúng ta hòa lưới. Phương án 2 là thêm một số tỉnh sử dụng điện Trung Quốc, để địa phương sử dụng điện tại chỗ. Mùa mưa thì làm thế để tận dụng công suất, mùa khô lại tách ra. Nhưng phương án này cũng hết sức phức tạp, và đây là bài toán của điều độ quốc gia. Nếu không thì buộc phải tiết giảm thôi.
- Vậy tức là vấn đề vẫn chưa thể giải quyết?
Ông Nguyễn Phúc Vinh: Đúng thế!
- Xin cảm ơn ông!
