Dự án nhân văn cho một tộc người
Hàng trăm năm qua, tộc người Đan Lai ở Nghệ An chủ yếu sinh sống ở thượng nguồn Khe Khăng thuộc vùng lõi Vườn Quốc gia Pù Mát ở huyện Con Cuông, Nghệ An. Cuộc sống của tộc người Đan Lai chủ yếu tự cung tự cấp vào sản vật của núi rừng. Hàng ngày, người Đan Lai di chuyển chủ yếu bằng cách đi bộ, leo trèo giữa rừng già, hoặc dùng thuyền ba lá đi dọc các khe suối bắt tôm, bắt cá. Những năm qua, tộc người Đan Lai lại phổ biến tình trạng hôn nhân cận huyết thống nên những đứa trẻ sinh ra thường bị còi cọc, suy dinh dưỡng và đau ốm, nhiều trẻ đã qua đời. Bên cạnh đó, những hủ tục lạc hậu như ngủ ngồi, không cho chôn người đã chết. Cuộc sống hoang dã tách biệt với thế giới bên ngoài của người Đan Lai đang dần dần đẩy tộc người này đến nguy cơ bị xóa sổ.
Tháng 12/2006, sau khi Báo CAND cùng một số cơ quan báo chí vào cuộc tìm hiểu, viết bài phản ánh về tộc người Đan Lai, Thủ tướng Chính phủ đã quyết định phê duyệt một dự án rất nhân văn đối với Nghệ An: Cho triển khai xây dựng khu tái định cư để di chuyển tộc người Đan Lai đến nơi ở mới. Đồng thời từng bước giúp đỡ tộc người Đan Lai về nhiều mặt để hòa nhập với cuộc sống thường nhật của cư dân bản địa ở huyện Con Cuông. Theo dự án, khu tái định cư được phê duyệt kinh phí xây dựng là 93,24 tỷ đồng. Sau khi có dự án, tỉnh Nghệ An quyết định xây dựng khu tái định cư cho người Đan Lai thành 3 cụm tại 3 bản thuộc xã Thạch Ngàn gồm: bản Kẻ Gia xây 42 hộ, Kẻ Tắt 40 hộ và Bá Hạ 64 hộ. Thời gian thực hiện dự án là từ năm 2007 đến 2009 để di chuyển 146 hộ người Đan Lai…
Đầu tư tiền tỷ cho khu tái định cư... bỏ hoang
Dự án nhân văn xây dựng khu tái định cư cho tộc người Đan Lai đã được triển khai 8 năm qua. Đến nay đã giải ngân được 72 tỷ đồng, song mới di dời được 42 hộ về sinh sống tại bản Kẻ Gia, còn tại bản Kẻ Tắt mới xây dựng xong 35 căn nhà, trong đó 26 căn là hoàn thiện, còn 9 căn mới xây xong phần “sườn”. Còn tại bản Bá Hạ thì chưa đặt được một viên gạch nào. Đến bản Kẻ Tắt, huyện Con Cuông chứng kiến hàng chục căn nhà sàn được xây dựng đang xuống cấp nghiêm trọng, chúng tôi thấy thật chua xót ở mảnh đất nghèo, khi cách đó không xa hàng trăm hộ dân đang phải chống chọi với giá lạnh mùa đông tràn về trong những căn nhà xập xệ. Sự lãng phí tài sản của nhà nước và nhân dân nơi đây chẳng lẽ không một ai, tổ chức nào chịu trách nhiệm?.
Vạch những cây dại cao gần nửa người, chúng tôi vào một số căn nhà sàn để không. Những căn nhà được đổ cột bê tông kiên cố, lợp ngói đỏ au nhưng lại chỉ được thưng tạm bợ bằng phên tre, nứa, lá nên qua một mùa mưa để hoang đã bị mục nát. Ngày triển khai xây dựng, Kẻ Tắt từng được hứa hẹn sẽ trở thành một nơi tái định cư kiểu mẫu để người dân Đan Lai yên tâm phát triển về mọi mặt tộc người mình. Nhưng nay, khu tái định cư này trở thành nơi chăn thả trâu bò của người dân địa phương.
Qua tìm hiểu, chúng tôi được biết, khu tái định cư ở bản Kẻ Tắt được khởi công vào tháng 1/2011 với tổng số vốn 36,84 tỷ đồng với việc triển khai xây dựng các hạng mục điện, đường, trường, trạm và 35 căn nhà ở cho người dân Đan Lai về sinh sống. Tuy nhiên, đến nay tại khu tái định cư này chỉ mới làm được 26 căn nhà để bỏ hoang, cùng dãy trường học có 5 phòng, trạm xá, nhà văn hóa đang được thi công dang dở.
Được biết, do việc triển khai dự án xây dựng các điểm tái định cư cho tộc người Đan Lai làm theo kiểu “đầu voi, đuôi chuột” nên hiện nay tộc người này mới phát sinh thêm gần 80 chục hộ mới ra ở riêng không có nhà ở. Và như vậy hàng trăm hộ của tộc người Đan Lai lại phải tiếp tục oằn mình chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt trong rừng hoang, đồng thời quăng quật với nhiều hủ tục làm tăng nguy cơ xóa sổ cả tộc người. Chúng tôi đề nghị lãnh đạo tỉnh Nghệ An cần sớm chỉ đạo các cấp, ngành và địa phương có liên quan vào cuộc, giải quyết các vướng mắc nảy sinh để sớm thực hiện đúng dự án
