Chất lượng chưa tốt, cách làm chưa đúng

Phó thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân: Chất lượng ĐH cải thiện nhưng chất lượng quản lý nhà trường rất thấp.

Cuối phiên thảo luận chiều 7/6, Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân thừa nhận, các ý kiến thảo luận tại nghị trường Quốc hội cho thấy nhiều vấn đề đặt ra cần giải quyết trong giáo dục ĐH. Chưa bao giờ UBTV Quốc hội dành thời gian dài nhiều tháng như vậy để tiến hành giám sát giáo dục ĐH ở 3 miền đất nước, có báo cáo chi tiết, đầy đủ. Về việc gia tăng số trường ĐH, Phó Thủ tướng giải thích, lý do sau năm 2005, Luật Giáo dục ra đời tạo hành lang pháp lý. Hơn nữa, các địa phương thành lập mới ĐH do điều kiện và những đòi hỏi thực tiễn. Phó Thủ tướng cho biết, hằng năm, bình quân có 1 triệu học sinh tốt nghiệp THPT và một nửa trong số đó vào được ĐH, CĐ. Việc ra đời các trường ĐH, CĐ ở 62/63 tỉnh, thành phố có nguyên do, sinh viên nếu về thành phố lớn học, sau khi ra trường không muốn về địa phương công tác. Thứ nữa, học tại địa phương sẽ giảm chi phí.

Về đào tạo tiến sỹ, thạc sỹ, Phó Thủ tướng thừa nhận trong 12 năm, số lượng tăng mạnh nhưng so tổng số giảng viên thì vẫn ở mức 10%. Tuy nhiên, điểm tiến bộ là đã có tới 40% giảng viên trình độ thạc sỹ. Năm 1997, bình quân mỗi giảng viên dạy 7 sinh viên song nay đã tăng lên 28 sinh viên. Về chất lượng giáo dục ĐH, Phó Thủ tướng khẳng định quan trọng là xác định cách làm, chất lượng chưa tốt chứng tỏ cách làm chưa đúng. Nghiên cứu cho thấy, hoạt động dạy học ĐH chịu sự chi phối của 5 quy luật chứ không riêng gì quy luật sư phạm. Về đánh giá của quốc tế, giáo dục ĐH Việt Nam có những tiến bộ, năm 2009 đứng thứ 98, năm nay tăng 6 bậc, lên thứ 92 thế giới. Tuy nhiên, chất lượng quản lý nhà trường thì ta vẫn ở ngưỡng thấp nhất.

Mỗi năm 1 triệu học sinh tốt nghiệp PTTH thì một nửa được vào ĐH

Với tên gọi "Việc thực hiện chính sách, pháp luật về thành lập trường, đầu tư và đảm bảo chất lượng đào tạo đối với giáo dục đại học", lần đầu tiên, Quốc hội đưa giáo dục đại học thành chuyên đề giám sát riêng và dành trọn ngày 7/6 để thảo luận tại hội trường (trước đây thường lồng ghép trong chuyên đề giáo dục nói chung). Giám sát của UBTV Quốc hội cho thấy, kể từ 1998 tới nay, có 304 trường đại học, cao đẳng (ĐH, CĐ) được thành lập, trong đó có 230 trường được nâng cấp từ bậc học thấp hơn, 9 trường ĐH được nâng cấp từ khoa trực thuộc ĐH quốc gia, ĐH vùng, 7 trường ĐH được thành lập theo phương thức sáp nhập, chia tách và có 58 trường ĐH, CĐ thành lập mới hoàn toàn. Có 62/63 tỉnh, thành có ít nhất 1 trường ĐH hoặc CĐ.

Tính đến tháng 9/2009, cả nước có 412 trường ĐH, CĐ, trong đó có 78 trường ngoài công lập. Tổng quy mô đào tạo ĐH, CĐ năm học 2008 - 2009 hơn 1,7 triệu sinh viên, tăng 13 lần so với năm 1997.

Về đào tạo sau đại học, hiện tại cả nước có 142 cơ sở được giao nhiệm vụ đào tạo, trong đó có 30 đơn vị chỉ đào tạo trình độ thạc sỹ, 56 cơ sở đào tạo cả thạc sỹ, tiến sỹ và 56 viện nghiên cứu chỉ tham gia đào tạo tiến sỹ. Tổng quy mô đào tạo sau đại học năm 2008 - 2009 là 57.479 học viên, trong đó có 5.359 nghiên cứu sinh và 52.120 học viên cao học. 

UBTV Quốc hội thừa nhận 4 yếu kém chính trong thành lập trường ĐH. Đó là việc triển khai quy hoạch mạng lưới chưa đảm bảo yêu cầu. Bộ GD&ĐT chưa có hướng dẫn các bộ, ngành và địa phương lập quy hoạch phát triển các cơ sở giáo dục đại học phù hợp với quy hoạch chung của Chính phủ, chưa có quy hoạch cụ thể các vùng miền như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long...

Thứ hai, việc thành lập trường chưa căn cứ đầy đủ vào nhu cầu về  nhân lực cũng như khả năng đầu tư của cả nước và từng địa phương, chưa gắn với việc nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo. 5 năm gần đây (2005-2009), việc cho phép thành lập mới các trường ĐH, CĐ "có phần dễ dãi" do phải đáp ứng yêu cầu đã tích tụ nhiều năm của địa phương, ngành và các nhà đầu tư, trong khi các điều kiện về cơ sở vật chất, kỹ thuật và đội ngũ giáo viên không bảo đảm đã ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo, nhất là ở các trường ngoài công lập và các trường địa phương.

Việc thành lập dễ dãi các trường ĐH, CĐ công lập tại nhiều địa phương khiến cho việc đầu tư bị dàn trải, manh mún. Nhiều trường mới được thành lập đã tuyển sinh với quy mô lớn vượt quá năng lực đào tạo dẫn tới hệ quả chất lượng đào tạo không đảm bảo. Thứ ba, quy trình, thủ tục và điều kiện thành lập trường chưa được thực hiện nghiêm túc. Việc Bộ GD&ĐT đến năm 2007 khi xét duyệt mở mã ngành vẫn chỉ thẩm định hồ sơ mà không tổ chức kiểm tra tại chỗ là một sơ hở dẫn đến tình trạng một số cơ sở giáo dục ĐH báo cáo không trung thực. Thứ tư, việc thực hiện cam kết nêu trong đề án còn chậm...

Giải thể ĐH không đạt chuẩn?

"Đúng như báo cáo giám sát, việc thành lập trường ĐH thời gian qua rất dễ dãi, nhất là đại học ngoài công lập và ĐH ở địa phương, trong khi không rõ trách nhiệm thuộc ai" - đại biểu Lê Văn Cuông (Thanh Hóa) bức xúc. Là người có nhiều phát biểu gay cấn trong các phiên thảo luận về giáo dục, đại biểu Cuông đề nghị, cần làm rõ có hay không việc "chạy" để thành lập trường ĐH. Ông thẳng thắn: Việc thành lập tràn lan các trường ĐH là biểu hiện của bệnh thành tích, thêm vào đó, chủ trương đạt 2 vạn tiến sỹ cũng khiến dư luận rất lo ngại về chất lượng. Tán đồng quan điểm, đại biểu Ngô Thị Doãn Thanh (Hà Nội) lo lắng: Trong 12 năm (1998 - 2009), số lượng sinh viên tăng tới 13 lần nhưng giảng viên chỉ tăng có 3 lần, việc tăng mạnh số lượng sinh viên trong khi nhân, vật lực cho giáo dục ĐH không đảm bảo là nguyên nhân làm chất lượng đi xuống.

Đại biểu cũng cảnh báo chuyện giảng viên ĐH phải "chạy xô" và hiện tượng hạ điểm chuẩn để tuyển sinh ở nhiều trường. "Không thể phổ cập ĐH bằng mọi cách, trường ĐH đã thành lập mà không đủ chuẩn cần cho thời gian để "sửa sai", nếu vẫn không đạt thì cần giải thể" - đại biểu của HĐND TP Hà Nội tỏ rõ quan điểm.

Đại biểu Nguyễn Hữu Tước (Bến Tre) bổ sung thêm: Việc cho phép thành lập ĐH dễ dãi nhưng "tôi ngạc nhiên khi có 20% trường ĐH ngoài công lập tuy đã thành lập, hoạt động nhưng hiện chưa xây dựng cơ vật chất tại địa điểm như đã đăng ký". Việc tuyển sinh ồ ạt như đề cập của nhiều ý kiến là thực trạng đáng lo ngại, trong đó năm 2009 có 39 trường tuyển vượt, đặc biệt có trường tuyển vượt tới 91% nhưng không bị xử lý nghiêm túc. Đại biểu Dương Kim Anh thì cho rằng, chất lượng giáo viên không nên đánh giá ở số lượng, không chỉ ở con số tiến sỹ, thạc sỹ.

Đi sâu những yếu kém trong giáo dục ĐH, đại biểu Mã Điền Cư (Quảng Ngãi) nhìn nhận ở 3 điểm. Đó là nội dung đào tạo đại học vẫn nặng lý thuyết, thiếu thực hành, chương trình đào tạo thiếu tính hướng nghiệp. Hai, đội ngũ giảng viên, số lượng tăng nhưng chất lượng chưa có nhiều cải thiện. Ba, về giáo trình còn thiếu cập nhật, "bây giờ nhiều trường vẫn dùng giáo trình từ những năm 70 của thế kỷ trước".

Phân tích trong chuỗi bất cập của giáo dục ĐH nhưng đại biểu Huỳnh Nghĩa (Đã Nẵng) có cách nhìn về truyền thống đáng suy ngẫm: Tại sao một đất nước được khẳng định là có truyền thống hiếu học, nhiều em đỗ đạt cao các kỳ thi quốc tế nhưng vẫn không có trường ĐH nào lọt vào top 200 trường hàng đầu châu Á? Tại sao trong điều kiện nước nhà còn nghèo, dẫu hầu bao ngân sách đã dốc cho giáo dục 20% nhưng chất lượng vẫn chưa được cải thiện? Cách nhìn này được đại biểu Nguyễn Minh Hồng (Nghệ An) minh chứng thêm: Việt Nam vắng bóng trong top 200 trường đại học hàng đầu châu Á nhưng nhìn sang Thái Lan, Malaysia... thì họ đều có tên. Ông cũng lưu ý rằng, việc địa phương xin thành lập ĐH có ý lấy danh, để sánh với tỉnh bạn? 

Trong thực trạng đó, đại biểu Huỳnh Nghĩa lưu ý đã xuất hiện sự nóng vội khi cho phép thành lập ĐH tràn lan và chạy chỉ tiêu tiến sỹ theo số lượng. Ở góc độ tiếp cận hai mặt của kinh tế thị trường, rất có lý do khi đại biểu nêu vấn đề: ĐH dân lập do cá nhân, tổ chức thành lập với tiêu chí không kinh doanh, không vụ lợi nhưng thực tế có như vậy không? "Một hiện tượng lộn xộn về việc điều hành của hội đồng quản trị, ban giám hiệu và quan hệ quản lý vừa qua, về thực chất cho thấy việc đầu tư mở trường ĐH không hơn và không khác việc mở một công ty mà vấn đề lợi nhuận là động lực duy nhất và mạnh mẽ nhất" - đại biểu thẳng thắn.