Đó là anh Lê Hoàng Nghĩa (SN 1995, ngụ phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau). Từ nhỏ anh Nghĩa đã được tiếp xúc với những hiện vật, kỷ vật thời chiến do ông bà ngoại và các cậu, dì gìn giữ. Những món đồ cũ gắn với câu chuyện của người thân dần khơi dậy trong anh sự tò mò và tình yêu đối với những giá trị thuộc về quá khứ.
Ban đầu, anh Nghĩa tìm hiểu, sưu tầm các kỷ vật thời chiến. Sau đó, niềm say mê mở rộng sang những vật dụng gốm Nam Bộ xưa - những món đồ từng rất quen thuộc trong đời sống gia đình nhưng ngày càng ít xuất hiện.
Năm 2014, khi 19 tuổi, anh Nghĩa bắt đầu hành trình sưu tầm gốm Nam Bộ, đặc biệt say mê dòng gốm Cây Mai. Từ những chiếc tô, chén, dĩa, bình trà đến các cặp voi gốm..., mỗi hiện vật tìm được đều được anh tìm hiểu về nguồn gốc, niên đại, kiểu dáng, hoa văn và câu chuyện phía sau.
Hơn 14 năm qua, bộ sưu tập của anh đã có hơn 10.000 hiện vật gốm Nam Bộ xưa, trong đó có những món tuổi đời hơn 100 năm. Để có được bộ sưu tập, anh Nghĩa đã đi nhiều nơi, tìm kiếm thông tin, kết nối với những người cùng sở thích và tìm đến các gia đình đang lưu giữ đồ xưa.
Có hiện vật được chủ nhân chủ động nhường lại, cũng có món được trao tặng. Nhưng không ít hiện vật dù có tiền cũng chưa chắc mua được, bởi phía sau mỗi món đồ có thể là ký ức của cả một gia đình.
“Có những hiện vật là kỷ vật gia đình hoặc món đồ mà họ rất yêu thích nên không muốn bán. Muốn mua được phải thuyết phục nhiều lần. Có khi lần đầu họ từ chối, tôi quay lại lần thứ hai, thứ ba, vừa trò chuyện vừa chia sẻ niềm đam mê của mình, rồi chủ nhân mới đồng ý nhường lại”, anh Nghĩa chia sẻ.
Với anh, giá trị của hiện vật không chỉ nằm ở tuổi đời hay giá trị vật chất mà còn ở câu chuyện nó mang theo. Một cái chén có thể từng xuất hiện trên mâm cơm của một gia đình; bình trà có thể chứng kiến những cuộc trò chuyện của nhiều thế hệ; cặp voi gốm có thể từng được đặt trang trọng trong một ngôi nhà cách đây hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Chính những câu chuyện ấy khiến anh càng trân trọng những món đồ tưởng như bình dị nhưng đang dần biến mất khỏi đời sống hiện đại.
Năm 2021, vợ chồng anh Nghĩa mở một quán cà phê, đồng thời tạo không gian để người dân, du khách thưởng lãm bộ sưu tập gốm Nam Bộ xưa. Anh mong muốn nơi đây trở thành điểm gặp gỡ của những người yêu đồ xưa, đồng thời giúp thế hệ trẻ có cơ hội tận mắt nhìn thấy những vật dụng mà ông bà, cha mẹ từng sử dụng.
Mỗi khi có người tìm hiểu về gốm Nam Bộ xưa, anh lại chia sẻ những kiến thức tích lũy được trong quá trình sưu tầm. Theo anh, giữ được một hiện vật đã quý, nhưng giúp nhiều người hiểu hơn về giá trị của hiện vật ấy còn ý nghĩa hơn.
Tháng 12/2023, anh Nghĩa được Trung tâm UNESCO Nghiên cứu bảo tồn cổ vật Việt Nam kết nạp hội viên. Tháng 7/2024, Thành đoàn TP Bạc Liêu (nay là Đoàn phường Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau) thành lập mô hình “Bảo tồn gốm Nam Bộ”, góp phần tạo thêm không gian giới thiệu, lan tỏa giá trị của các hiện vật gốm xưa đến cộng đồng.
Trong quá trình sưu tầm, anh Nghĩa đã tự nguyện hiến tặng một số hiện vật cho các bảo tàng tại Cà Mau, An Giang và một số địa phương khác. Với anh, những hiện vật có giá trị văn hóa không nên chỉ nằm trong bộ sưu tập cá nhân mà cần được bảo quản, nghiên cứu và giới thiệu rộng rãi hơn.
