Gia tăng gánh nặng bệnh tật
Theo báo cáo STEPS/Bộ Y tế – WHO, các bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam chiếm 73,7% gánh nặng bệnh tật toàn quốc và là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu.
Việt Nam hiện có khoảng 18 triệu người đang sống chung với tăng huyết áp; khoảng 2,5 triệu người trưởng thành từ 20–79 tuổi mắc đái tháo đường (IDF Diabetes Atlas 2025) và theo GLOBOCAN 2022 (Cơ quan Nghiên cứu Ung thư quốc tế), ước tính nước ta có khoảng 180.480 ca ung thư mới mỗi năm.
Các yếu tố nguy cơ chuyển hóa như thừa cân, béo phì, tăng glucose máu, rối loạn lipid máu và tăng huyết áp có liên quan chặt chẽ với các yếu tố hành vi, trong đó có chế độ ăn không lành mạnh.
Chế độ ăn uống không lành mạnh, nhiều muối, đường tự do, chất béo chuyển hóa và chất béo bão hòa có hại, ăn ít trái cây, rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ… góp phần gây thừa cân, béo phì và các bệnh không lây nhiễm, là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn cầu.
Tại Việt Nam, xu hướng tiêu thụ thực phẩm chế biến, đóng gói sẵn mất cân đối dinh dưỡng đang gia tăng nhanh và ở mức nguy cơ cao, với mức tiêu dùng tăng hơn 10 lần giai đoạn 2000 – 2017.
Trao đổi với phóng viên Báo CAND, TS Lê Thị Hương Giang, Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an) cho biết, không nên cực đoan cho rằng cứ thực phẩm chế biến là có hại. Nhưng nhiều thực phẩm siêu chế biến có đặc điểm chung là giàu năng lượng, đường, natri hoặc chất béo bão hòa, trong khi lại dễ ăn nhanh, ăn nhiều và sử dụng thường xuyên.
Riêng với muối, đây không chỉ là vấn đề của Việt Nam. WHO ước tính người trưởng thành trên thế giới hiện tiêu thụ trung bình khoảng 11g muối/ngày, hơn gấp đôi mức khuyến nghị dưới 5g.
Tại Việt Nam, người dân có thói quen sử dụng nước mắm, nước chấm, bột canh, hạt nêm; bên cạnh đó là natri “ẩn” trong mì ăn liền, xúc xích, thịt chế biến và nhiều thực phẩm đóng gói. Vì vậy, cảm giác “tôi ăn không mặn” chưa chắc đồng nghĩa với khẩu phần natri thấp.
“Tôi thường khuyên người tiêu dùng một nguyên tắc rất thực tế: Thực phẩm tươi, ít chế biến nên là nền của bữa ăn; còn khi mua thực phẩm đóng gói, hãy dành vài giây đọc nhãn. Hãy nhìn khẩu phần thực tế mình sẽ ăn, đường, natri, chất béo bão hòa và danh sách thành phần; khi so sánh hai sản phẩm cùng loại nên so trên cùng 100 g hoặc 100 ml. Đọc nhãn nên trở thành một kỹ năng sức khỏe cơ bản, giống như chúng ta xem hạn sử dụng trước khi mua thực phẩm”, TS Lê Thị Hương Giang nhấn mạnh.
Khuyến nghị đưa dán nhãn dinh dưỡng mặt trước vào luật
Tổ chức Y tế thế giới (WHO) coi ghi nhãn mặt trước bao bì là một công cụ chính sách quan trọng nhằm hỗ trợ người tiêu dùng lựa chọn thực phẩm lành mạnh hơn. Quá trình xây dựng, triển khai và giám sát hệ thống cần do Chính phủ dẫn dắt, dựa trên bằng chứng và được áp dụng thống nhất.
TS Lê Thị Hương Giang cho rằng, ghi nhãn mặt trước bao bì là một bước cần thiết khi chúng ta chuyển từ mục tiêu “ăn no, ăn ngon” sang “ăn lành mạnh”.
Bởi an toàn thực phẩm (ATTP) ngày nay không nên chỉ được hiểu là phòng ngộ độc hay tránh thực phẩm nhiễm bẩn, mà còn phải quan tâm đến những nguy cơ tích lũy âm thầm qua nhiều năm từ khẩu phần quá nhiều đường, muối, chất béo bão hòa và thực phẩm có chất lượng dinh dưỡng thấp.
“Nhãn dinh dưỡng mặt sau rất cần thiết, nhưng thực tế người mua chỉ có vài giây để lựa chọn. Không phải ai cũng biết 2.000 mg natri tương đương bao nhiêu muối hay 38g đường trong một chai đồ uống là nhiều hay ít. Tôi vừa đọc nhãn một số sản phẩm tại siêu thị. Một chai latte 500 ml ghi 38g đường tổng số; một tô mì ghi 84g chứa 2.192 mg natri, riêng một khẩu phần đã vượt mức <2.000 natri/ngày WHO khuyến nghị; một cây xúc xích tôi kiểm tra ghi hơn 600 mg natri. Những con số ấy nằm ngay trên bao bì, nhưng nếu người tiêu dùng không nhìn hoặc không biết diễn giải thì thông tin gần như mất tác dụng”, TS Lê Thị Hương Giang bày tỏ.
Vì vậy, theo Trưởng Khoa Tiết chế dinh dưỡng, nhãn mặt trước với cách thể hiện đơn giản như “cao đường”, “cao natri”, “cao chất béo bão hòa” có thể giúp người mua nhận biết nhanh trước khi quyết định. Ý nghĩa quan trọng nhất của nhãn cảnh báo không phải là cấm người dân ăn gì, mà là bảo đảm quyền được biết một cách rõ ràng để họ tự lựa chọn tốt hơn cho sức khỏe.
Hiện Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được hoàn thiện sau thẩm tra để trình Quốc hội khoá XVI xem xét tại kỳ họp thứ 2.
Theo TS Lê Thị Hương Giang, đây là thời điểm phù hợp để Việt Nam nhìn ATTP theo nghĩa rộng hơn: Vừa bảo đảm thực phẩm không gây nguy hại cấp tính, vừa tạo ra môi trường thực phẩm giúp phòng ngừa bệnh không lây nhiễm trong dài hạn.
Trưởng Khoa Tiết chế Dinh dưỡng cũng nêu những kinh nghiệm quốc tế về dán nhãn dinh dưỡng cho thấy, nếu thấy chỉ giáo dục người dân thôi là chưa đủ; môi trường lựa chọn cũng phải thay đổi. Chẳng hạn như Chile áp dụng nhãn cảnh báo “cao đường, cao natri, cao chất béo bão hòa” trên mặt trước bao bì cùng với các chính sách về quảng cáo. Sau triển khai, các nghiên cứu ghi nhận lượng mua nhiều nhóm thực phẩm, đồ uống có thành phần cần hạn chế giảm đáng kể.
Hay Singapore sử dụng hệ thống Nutri-Grade A–D đối với đồ uống. Không chỉ giúp người tiêu dùng nhìn nhanh sản phẩm nào nhiều đường, chính sách này còn thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi công thức; hàm lượng đường trung vị của đồ uống đóng gói đã giảm rõ rệt trong những năm triển khai.
Nhật Bản lại cho chúng ta một bài học khác. Họ có “Shokuiku” – giáo dục về thực phẩm và dinh dưỡng từ trường học, gia đình đến cộng đồng; đồng thời trên nhãn, natri được thể hiện thành lượng muối tương đương để người dân dễ hiểu hơn. Dù vậy, lượng muối trung bình của người Nhật vẫn còn cao. Năm 2026 Nhật tiếp tục ban hành hướng dẫn nhãn dinh dưỡng mặt trước, hiện mang tính tự nguyện. Điều đó cho thấy giáo dục dinh dưỡng và chính sách về môi trường thực phẩm phải đi song song.
“Với Việt Nam, nếu xây dựng nhãn dinh dưỡng mặt trước, theo tôi cần một hệ thống thống nhất, tiêu chí khoa học, dễ hiểu và do cơ quan quản lý nhà nước chủ trì. Đồng thời phải tiếp tục giáo dục người dân từ trường học, gia đình đến cộng đồng để họ biết sử dụng thông tin đó. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một xã hội “sợ thực phẩm”, mà là để lựa chọn lành mạnh trở thành lựa chọn dễ dàng hơn”, TS Lê Thị Hương Giang nói.
Nhiều chuyên gia cũng khuyến nghị, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) nên quy định thông tin ghi nhãn cảnh báo dinh dưỡng được thể hiện ở mặt trước bao bì sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn. Điều này sẽ giúp người tiêu dùng dễ nhận biết và dễ lựa chọn thực phẩm phù hợp.
