Những cảnh báo không thể bỏ qua!
Dòng sông Ba phát nguồn từ dãy núi Ngọc Rô, tỉnh Kon Tum ở độ cao 1.549m xuôi về đồng bằng với chiều dài 374km. Trước khi đổ ra biển Đông ở cửa Đà Diễn, con sông đã cung cấp nguồn nước tưới và bồi đắp phù sa cho hơn 20.000ha lúa. Những năm gần đây, trên sông Ba hình thành 1 hồ thủy lợi Ayun Hạ và 5 hồ thủy điện An Khê, Ka Nak, Krông H'Năng, Sông Hinh và Sông Ba Hạ, trong đó địa phận tỉnh Phú Yên được "ưu ái" tới 3 hồ thủy điện.
Ngoài việc cung cấp điện năng, dự án thủy điện nào cũng đề cập tới khả năng điều tiết, cắt giảm lũ vùng hạ du, góp phần phát triển kinh tế - xã hội trong khu vực. Thực tế ở Phú Yên, nhiều thủy điện đang đặt ra lời giải khó cho cả công tác chống hạn và kiềm chế lũ.
Thống kê của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Phú Yên cho thấy, khi thủy điện Sông Ba Hạ (SBH) chưa hoạt động, lượng mưa cao nhất trong năm 2008 lên tới 1.763,9mm, nhưng đỉnh lũ trên sông Ba tại trạm Củng Sơn, huyện Sơn Hòa chỉ đạt mức 34,06m, trên mức báo động cấp ba 0,56m; khi xuống đến hạ lưu ở trạm Phú Lâm, TP Tuy Hòa là 3,65m, trên mức báo động cấp ba 0,45m. Sau khi công trình này hoạt động, lượng mưa trong năm 2009 chỉ đến 886mm, nhưng đỉnh lũ ở trạm Củng Sơn tăng vọt lên tới 37,65m, trên mức báo động cấp ba 0,45m; khi xuống đến hạ lưu ở trạm Phú Lâm, TP Tuy Hòa là 4,65m, trên mức báo động cấp ba 1,45m. Lúc đó, hồ thủy điện SBH xả lũ khiến cho vùng hạ du ngập chìm trong biển nước.
Đến mùa mưa lũ năm nay, người dân vùng hạ du nhiều phen thót tim khi 3 hồ thủy điện đồng loạt xả lũ. Chỉ riêng tại hồ thủy điện SBH từ 7h sáng đến đêm 2/11, lưu lượng xả lũ tăng nhanh dần từ 800 lên tới 6.120m3/s, cho tới 1h sáng hôm sau mới giảm xuống 5.844m3/s và giữ mức này suốt ngày 3/11. Trong khi đó áp thấp nhiệt đới khiến mưa trút nước dữ dội kết hợp triều cường, nên vùng hạ du bị ngập nặng.
Sau khi kiểm tra tại hiện trường, phát hiện dấu hiệu xả lũ bừa bãi, trong ngày 3/11/2010, ông Nguyễn Bá Lộc - Phó Chủ tịch, Trưởng ban PCLB - TKCN tỉnh Phú Yên đã ký Văn bản số 2548/UBND-KT với nội dung cho biết: "Qua kiểm tra thực tế, nhận thấy Công ty cổ phần Thủy điện SBH trước khi xả lũ với cường độ lớn, có thời điểm trên 6.000m3/s ở hồ thủy điện SBH, không báo cáo cho tỉnh, rất khó khăn cho chính quyền địa phương trong công tác chỉ đạo, điều hành di dời dân… vi phạm điều 12 Quy trình vận hành liên hồ chứa, theo Quyết định số 1757/QĐ-TTg ngày 23/9/2010 của Thủ tướng Chính phủ. Để đảm bảo kỷ cương quản lý nhà nước tại địa phương, UBND tỉnh Phú Yên nghiêm khắc yêu cầu công ty có biện pháp chấn chỉnh và thực hiện nghiêm túc quy trình vận hành theo quy định của Thủ tướng Chính phủ".
Bà Trịnh Thị Nga - Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Phú Yên khẳng định: "Thực tế ở Phú Yên biến đổi khí hậu làm cho lũ lụt căng thẳng hơn, nhưng thủy điện xả lũ khiến cho lũ càng hung dữ hơn. Tôi đã có ý kiến về việc thủy điện xả lũ không có sự phối hợp chặt chẽ với địa phương, gây nguy hiểm cho hạ du. Khi thủy điện xả lũ, hệ thống đê kè chưa xây dựng kiên cố bị hư hỏng nặng, chăn nuôi, trồng trọt của người dân vùng hạ du bị thiệt hại nghiêm trọng. Khi có các nhà máy thủy điện, người dân vùng hạ du luôn bị bất ngờ khi xả lũ, hoặc biết nhưng không kịp trở tay vì nước lũ về quá nhanh".
Báo cáo của UBND tỉnh Phú Yên ngày 11/11/2010 cho thấy, hai đợt mưa lũ vừa qua đã khiến cho 7 người chết, 5.620 nhà, 4.995ha lúa, hoa màu bị hư hại do ngập nước, 497.310m3 đường giao thông, kênh mương thủy lợi bị sạt lở, nhiều tuyến đường giao thông bị nước lũ cô lập, chia cắt nhiều ngày. Và điều đáng nói là thủy điện không thể vô can trước những con số thiệt hại nêu trên.
Hệ lụy từ phá rừng và "lá chắn" đường bộ
Bên cạnh tác động của các hồ chứa thủy điện, nạn phá rừng cũng là một trong những nguyên nhân gây lũ lụt nghiêm trọng. Trận lũ lịch sử năm 2009 ở Phú Yên được ví như một thảm họa thiên tai chưa từng có hơn 70 thập kỷ qua, mà tâm điểm là huyện Đồng Xuân, Tuy An và thị xã Sông Cầu. 80 người chết, 95 người bị thương, 1.642 ngôi nhà bị lũ cuốn trôi, sập đổ, 2.611 ngôi nhà, hàng trăm công trình trường học, trạm y tế, công sở, hệ thống giao thông thủy lợi, điện lực viễn thông... bị nhấn chìm trong biển nước, tổng thiệt hại tài sản hơn 3.000 tỷ đồng là những con số đầy ắp nỗi đau!
Chỉ sau một đêm, cơn lũ đã xóa sạch hàng chục ngôi nhà ở xóm Trường, xã Xuân Quang 2, huyện Đồng Xuân và cướp mất sinh mệnh 18 người dân. Nguyên nhân thu hút sự quan tâm dư luận là nạn phá rừng phòng hộ đầu nguồn gây hiểm họa lũ lụt. Con sông Kỳ Lộ dài 120km từ Gia Lai chảy qua Bình Định trước khi đổ xuống Phú Yên với chiều dài hơn 76km, phần lớn địa hình sông hiểm trở, diện tích lưu vực 1.950km2, trong đó phần lưu vực ở Phú Yên chiếm tới 1.700km2. Với địa hình đó, rừng phòng hộ trong lưu vực sẽ góp phần hạn chế lũ lụt vùng hạ lưu. Thế nhưng, rừng phòng hộ phía Tây huyện Đồng Xuân gần như đã bị chọc thủng...
Cũng liên quan đến nỗi lo của người dân trước nạn lũ lụt, anh Phạm Nhẫn - Xã đội trưởng, Thường trực BCH PCLB xã Hòa Thành, huyện Đông Hòa cho biết, từ khi cầu Đà Rằng mới bắc qua sông Ba khánh thành (11/2004) đến nay, con đường dẫn phía Nam chiếc cầu dài nhất miền Trung này đã trở thành "lá chắn" gây ngập lụt khu dân cư phía Tây và là mối hiểm họa của gần 40 hộ gia đình phía hạ lưu 5 cống chui, cống thoát nước.
Mùa mưa năm 2007, nước lũ đổ ra hệ thống cống ào ạt, xô sập 7 ngôi nhà người dân gây hư hỏng hàng chục căn nhà khác. Do chưa có khu tái định cư mới nên một số người đã tự tìm nơi ở khác để lánh nạn. Đến nay còn gần 30 hộ gia đình sinh sống trước miệng cống với nỗi lo phập phồng khi mùa mưa lũ đến.
Ông Nguyễn Thanh Ngàn - Chủ tịch UBND xã Hòa Thành cho biết, chính quyền đã có nhiều văn bản kiến nghị các cơ quan chức trách sớm có biện pháp điều chỉnh, bổ sung hệ thống cống thoát nước để giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt, nhưng cho đến nay vẫn chưa được quan tâm xem xét.
Những ý kiến tâm huyết
Làm gì để chủ động phòng tránh và giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt ở miền Trung? Không ít ý kiến cho rằng, đã đến lúc các cơ quan chức trách cần có nhiều hội thảo với sự tham gia của các nhà quản lý, chính quyền các địa phương, nhà khoa học để làm rõ nguyên nhân và đưa ra giải pháp hữu hiệu giải quyết vấn đề lũ lụt ở khu vực miền Trung.
Trước mắt, đơn vị quản lý hồ chứa nước thủy điện cần phải bám sát các bản tin dự báo thời tiết để xả lũ, đảm bảo tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vận hành liên hồ chứa theo Quyết định số 1757/QĐ-TTg ngày 23/9/2010 của Thủ tướng Chính phủ, các cửa biển cần phải nạo vét cát thông thoáng để thoát lũ nhanh hơn.
Mặt khác, ngoài việc rà soát, đánh giá hiệu quả kinh tế, hệ lụy từ hệ thống thủy điện vừa và nhỏ, cần phải dừng ngay việc đầu tư xây dựng công trình thủy điện khi chưa thẩm định kỹ. Về lâu dài cần phải khảo sát, quy hoạch và đầu tư trồng rừng phòng hộ đầu nguồn, tạo "lá chắn" xanh để giảm thiểu lũ từ độ cao đổ xuống ào ạt…
