Đã thành lệ, năm nào cũng vậy, càng về cuối cho đến giáp Tết Nguyên đán, hoạt động giao thương khu vực biên giới đường bộ thuộc tỉnh Quảng Ninh (giáp Trung Quốc) luôn sôi động. Đây cũng là thời điểm các đối tượng buôn lậu đẩy mạnh những "phi vụ" lớn nhất trong cả năm. Trong khi đó, các lực lượng chức năng kiểm soát cửa khẩu vừa phải tăng cường nhân lực, cải tiến quy trình để hàng hóa xuất nhập thông suốt; vừa phải dốc sức cho công tác đấu tranh chống buôn lậu và gian lận thương mại (BL-GLTM) có xu hướng mỗi ngày tăng với thủ đoạn sử dụng thiết bị công nghệ cao để đối phó.
Quảng Ninh có 4 cửa khẩu đường bộ chính thức thông thương với Trung Quốc gồm Bắc Luân, Ka Long (Móng Cái), Bắc Phong Sinh (Hải Hà), Hoành Mô (Bình Liêu) và hàng chục các điểm thông biên không chính thức nhưng là đường đi lối lại của cư dân biên giới 2 nước. Ngoài ra, trong tổng số 134km chiều dài biên giới thuộc tỉnh Quảng Ninh còn có rất nhiều đường mòn dân sinh chỉ ngăn cách bởi một con suối hẹp, thậm chí chỉ là lối mòn. Tại những nơi này, lãnh thổ của hai nước chỉ cách nhau vài bước chân theo đúng nghĩa đen.
Xuôi xuống hướng biển, từ Mũi Ngọc, Trà Cổ hay đảo Vĩnh Thực cũng có thể nhìn thấy bờ biển thuộc nước bạn, tàu bè 2 nước gần như có chung một hải trình thường xuyên qua lại. Tàu thuyền từ đồng bằng ngược lên, từ sông Ka Long xuôi về đều hội tụ ở vùng biển Bình Ngọc. Xa hơn chút nữa là hải phận quốc tế, nơi án ngữ của khẩu chuyển tải Vạn Gia vào thời điểm này cũng tấp nập những con tàu lớn với trọng tải hàng ngàn tấn có hải trình xuyên quốc gia, quốc tế.
Với cấu trúc địa lý đa dạng như vậy đã hỗ trợ đắc lực cho việc buôn bán, vận chuyển, trao đổi, XNK hàng hóa giữa Việt Nam - Trung Quốc, giữa Quảng Ninh và các địa phương khác ngày một tăng trưởng ở mức cao. Đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề phức tạp, khó khăn trong công tác đấu tranh chống BL-GLTM. Có thể nói rằng, chỉ ở Quảng Ninh, buôn lậu hoạt động trên mọi nẻo đường, từ biên giới trên bộ, nhánh sông đến cửa biển.
Theo Chi cục Hải quan Móng Cái, năm nay, công tác tăng cường kiểm soát được các lực lượng Hải quan, Biên phòng, Công an tăng cường khá đồng bộ cả trên bộ lẫn dưới biển nên ít xảy ra hiện tượng ào ạt buôn lậu như mọi khi. Ngoài ra, chính sách thắt chặt biên giới của các lực lượng kiểm soát cửa khẩu ở nước bạn cũng khác hơn so với mọi năm nên buôn lậu chỉ ở cường độ thấp. Nhưng từ cuối tháng 9 đến nay, dấu hiệu gia tăng các hoạt động BL-GLTM gần như "nóng" lên từng ngày với các mặt hàng thuộc nhóm tiêu dùng phổ biến thời vụ cuối năm.
Trong 11 tháng của năm 2010, riêng lực lượng thuộc Cục Hải quan Quảng Ninh đã phát hiện và bắt giữ 276 vụ buôn lậu, 3 vụ vi phạm sở hữu trí tuệ với trị giá gần 12 tỷ đồng. Trong đó, điển hình là vụ Đội Kiểm soát Hải quan số 1 - Chi cục Hải quan Móng Cái đã bắt giữ và tiêu hủy 960 chai rượu ngoại nhãn hiệu Ballantine S21. Kết quả kiểm nghiệm cho thấy nồng độ một số chất độc lớn, gây hại cho sức khỏe người tiêu dùng. Ngoài ra còn thu giữ hơn 97.000 bao thuốc lá các loại, 8.500kg pháo nổ và nhiều loại hàng hóa khác. Giữa tháng 8 vừa qua, Đội Kiểm soát Hải quan số 2 đã kiểm tra, bắt giữ hành vi vận chuyển trái phép 3 tấn gà thải loại từ Trung Quốc sang nước ta. Hàng trăm nghìn tấn pháo nhập lậu tại khu vực biên giới và được tiêu hủy.
Khác với thời gian trước, tính côn đồ hung hãn của các đối tượng buôn lậu chỉ thể hiện khi đối mặt với lực lượng kiểm tra nhằm để tẩu tán hàng hóa và thoát thân. Nhưng thời gian qua, phương thức thủ đoạn buôn lậu đã khác hoàn toàn. Đặc biệt, các đối tượng đã khai thác tối đa việc sử dụng các loại thiết bị công nghệ kỹ thuật cao như camera nhìn đêm, máy định vị GPS, thiết bị dò nghe lén các cuộc điện đàm, điện thoại, vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ như dùi cui điện, bình xịt hơi cay. Điều này thật sự gây khó khăn, ngáng trở và đe dọa tính mạng đối với những người thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, truy bắt hàng lậu.
Trên thực tế, ngay giữa ban ngày trên sông Ka Long, một nhóm đối tượng đã cả gan dùng vũ lực không chế, bắt cóc cán bộ Hải quan đưa sang bên kia biên giới. Cho dù đối tượng đã được nghiêm trị trước pháp luật nhưng cũng đã để lại nỗi ám ảnh đối với những người thi hành công vụ.
Một cán bộ hải quan khu vực biên giới (đề nghị không nêu tên) tâm sự: "Buôn lậu ở biên giới như cơm bữa, cũng không khó lắm để phát hiện, thậm chí, nhìn là biết ngay, biết trước. Nhưng để bắt quả tang kẻ cầm đầu, chủ mưu lại không dễ chút nào". Theo người này, trước mỗi phi vụ, nhóm vận chuyển hàng lậu đều có cảnh giới, "điều tra", "do thám" nắm rõ lịch trình làm việc, thời điểm thay ca của các lực lượng chức năng nên rất khó phát hiện. Tất cả các đối tượng này đều sử dụng các loại vũ khí nguy hiểm, công cụ hỗ trợ sẵn sàng chống trả nếu bị phát hiện...
Trong khi đó, cán bộ công chức ngành Hải quan còn rất nhiều hạn chế về việc sử dụng vũ khí phòng vệ, trấn áp, bị tính giới hạn rất nhiều về điều kiện, trường hợp được phép sử dụng vũ khí. Đây là nguyên nhân cơ bản khiến công tác đấu tranh chống BL-GLTM chưa thể tương xứng với đặc điểm, tình hình hiện tại ở khu vực biên giới Quảng Ninh...
